પ્રાયોરિટી હ્યુરિસ્ટિક

માણસ કોમ્પ્યુટર નથી. દરેક નિર્ણય વખતે નફો-નુકસાનનો મોટો એક્સેલ શીટ બનાવીને સંભાવનાઓ ગણવા બેસતો નથી. જ્યારે બે જોખમી વિકલ્પો સામે આવે ત્યારે મગજ લાંબી ગણતરીઓ કરવાને બદલે ક્રમબદ્ધ શોર્ટકટ વાપરે છે. આને પ્રાયોરિટી હ્યુરિસ્ટિક કહેવાય છે. વિચાર સાદો છે: બધી માહિતી એકસાથે તોળવાને બદલે માણસ સૌથી પહેલાં એક જ મુખ્ય બાબત ચકાસે છે. જો ત્યાં જ સ્પષ્ટ ફરક દેખાઈ જાય, તો બાકીના તમામ પરિબળોને તરત કચરાટોપલીમાં પધરાવી દે છે.

આ મોડેલ જર્મન મનોવૈજ્ઞાનિક ગર્ડ ગીગરેન્ઝર અને એડવર્ડ બ્રાન્ડસ્ટેટરે ૨૦૦૬માં રજૂ કર્યું હતું. એમણે સાબિત કર્યું કે અર્થશાસ્ત્રના જૂના નિયમો ખોટા હતા, જે માનતા હતા કે માણસ સંભાવના અને વળતરનો ગુણાકાર કરીને નિર્ણય લે છે. વાસ્તવમાં માણસ 'ફાસ્ટ એન્ડ ફ્રૂગલ' એટલે કે ઝડપી અને કરકસરિયા નિયમો પર જીવે છે. નિર્ણય લેતી વખતે આપણી પ્રાથમિકતા નક્કી હોય છે: પહેલાં ન્યૂનતમ નુકસાન તપાસો. જો બંને વિકલ્પોમાં નુકસાન સરખું હોય, તો તે નુકસાન થવાની શક્યતા જુઓ. જો ત્યાં પણ મેળ ન પડે, તો જ મહત્તમ નફા તરફ નજર દોડાવો. પહેલો કાંકરો વાગે એટલે ચાલવાનું બંધ.

આ નિયમ સમજવો કેમ જરૂરી છે? કારણ કે વ્યવહારમાં વધુ માહિતી એટલે વધુ સારો નિર્ણય એવો કોઈ નિયમ નથી. વધુ પડતા આંકડા ઘણીવાર માણસને લકવાગ્રસ્ત કરી મૂકે છે. બજારમાં જ્યારે ગભરાટ હોય કે અનિશ્ચિતતા હોય, ત્યારે સફળ લોકો આખા બ્રહ્માંડનું પૃથક્કરણ કરવા નથી બેસતા. તેઓ એક જ પેરામીટર પકડીને તાળું મારી દે છે. આ આળસ નથી, મગજની ઊર્જા બચાવવાની ઉત્ક્રાંતિગત હોશિયારી છે.

સુરતના કાપડ બજારમાં બેઠેલા કાંતિભાઈનો દાખલો લો. સામેથી એક નવો દલાલ આવે છે અને કહે છે કે માલ ઉપાડો, રોકાણ પર ૩૦ ટકા નફો કરાવી આપીશ. સામે અમદાવાદની જૂની, વિશ્વાસુ પેઢી છે જે માત્ર ૮ ટકા માર્જિન આપે છે. કોઈ એમબીએ છોકરો અહીં રિસ્ક-રિટર્ન ગણવા બેસશે. કાંતિભાઈ સીધું પૂછશે: 'જો સોદો ઊંધો પડ્યો, તો આ નવા માણસ પાસેથી મૂડી પાછી આવશે ખરી?' જવાબ 'ના' છે. અમદાવાદવાળામાં નુકસાનની શક્યતા શૂન્ય છે. કાંતિભાઈ ૩૦ ટકાના નફાનો આંકડો સાંભળ્યા વગર જ સોદો અમદાવાદવાળાને આપી દેશે. એમણે બાકીની બધી માહિતીને એક જ ઝાટકે રદ કરી દીધી.

જ્યાં ગણતરીઓ વધી જાય ત્યાં લાલચ જીતે છે. જ્યાં પ્રાથમિકતા સ્પષ્ટ હોય ત્યાં વેપારી બચે છે.