છાપેલું મૌખિક ભાષણ

માણસ બોલે છે ત્યારે સાંભળવું ગમે છે, પણ જ્યારે તે છાપેલા પુસ્તકની જેમ બોલવા લાગે ત્યારે અવાજમાંથી જીવ ઊડી જાય છે. આ સ્થિતિને પ્રિન્ટેડ ઓરાલિટી કહેવાય છે. આપણી જીભ જ્યારે કાગળ પર છપાયેલા ફકરાની જેમ તર્કબદ્ધ, ભાવહીન અને ક્રમબદ્ધ ભાષા ફેંકવા માંડે, ત્યારે વાતચીત નથી થતી, દસ્તાવેજ વંચાય છે. મૌખિક ભાષા સહજ હોય છે. તેમાં વિરામ હોય, લાગણીના ચડાવ-ઉતાર હોય અને સાંભળનાર સાથેનો સીધો નાતો હોય. છાપેલી ભાષા વ્યાકરણની બેડીઓમાં બંધાયેલી હોય છે. જ્યારે બોલચાલની ભાષા પર છાપકામનો આ પ્રભાવ હાવી થઈ જાય, ત્યારે સંવાદ યંત્ર જેવો બની જાય છે.

આ વિચાર અમેરિકન મીડિયા વિવેચક નીલ પોસ્ટમેને ૧૯૮૫માં આવેલા પોતાના પુસ્તક ‘એમ્યુઝિંગ અવરસિલ્વ્સ ટુ ડેથ’માં રજૂ કર્યો હતો. પોસ્ટમેનનો તર્ક સાદો હતો. ઓગણીસમી સદીમાં જ્યારે પુસ્તકો અને અખબારોનું ચલણ પરાકાષ્ઠાએ હતું, ત્યારે જાહેર ભાષણો પણ પુસ્તકના ગદ્ય જેવાં થઈ ગયાં હતાં. અબ્રાહમ લિંકન અને સ્ટીફન ડગ્લાસ વચ્ચેની પ્રખ્યાત ચર્ચાઓ કલાકો સુધી ચાલતી. લોકો સાત-આઠ કલાક સાંભળતા, કારણ કે તે ભાષણો બોલાયેલા શબ્દો નહોતા, પણ હવામાં વંચાતા પુસ્તકો હતા. છાપકામની સંસ્કૃતિએ માણસના બોલવાની ઢબ જ બદલી નાખી હતી.

આ લક્ષણનું જોખમ એ છે કે તે માણસાઈનો રણકો છીનવી લે છે. કોર્પોરેટ જગતમાં કે સંસ્થાઓમાં આ રોગ સામાન્ય છે. લોકો પોતાની સાચી લાગણી ભૂલીને કાગળ પર લખેલી પોલિસીની જેમ વાતો કરે છે. મેનેજર પોતાના કર્મચારી સાથે વાત કરતી વખતે એવા વાક્યો વાપરે છે જે માત્ર ઈમેલમાં જ શોભે. સાંભળનારને લાગે છે કે સામે કોઈ જીવતો માણસ નથી, પણ કોઈ સરકારી પરિપત્ર માઇક્રોફોન પકડીને ઊભો છે. ભાષા સ્પષ્ટ બને છે, પણ તેની સાથે ઠંડીગાર થઈ જાય છે.

આપણી સહકારી મંડળી કે દૂધ ડેરીની વાર્ષિક સાધારણ સભા જુઓ. સ્ટેજ પરથી સેક્રેટરી સાહેબ વાર્ષિક અહેવાલ વાંચે છે. તેમનો અવાજ એકધાર્યો હોય છે. નફા-નુકસાનના આંકડા, ઓડિટના નિયમો અને ઠરાવોની ભાષા એકદમ કાયદેસરની હોય છે. સામે બેઠેલા ખેડૂત કે પશુપાલક માટે આ ભાષા પરગ્રહની લાગે છે. ભેંસ બીમાર પડે કે વરસાદ ખેંચાય ત્યારે ખેડૂત જે દર્દ અનુભવે છે, તે આ છાપેલી ભાષામાં ક્યાંય સમાતું નથી. સેક્રેટરી સાહેબ જીવતા માણસો સામે પુસ્તક વાંચી રહ્યા છે. માહિતી પહોંચે છે, પણ વિશ્વાસ બનતો નથી.

કાગળ નિયમો સાચવી શકે છે, પણ હૃદય જીતવા માટે અવાજમાં જીવ હોવો જરૂરી છે.