સંભવિત સત્તાનો સિદ્ધાંત

કોઈ જટિલ વ્યવસ્થામાં કાયમી બોસ જેવું કશું હોતું નથી. જ્યારે જે વ્યક્તિ કે ઘટક પાસે સૌથી મહત્વની માહિતી હોય, નિર્ણય લેવાની ખરી સત્તા આપોઆપ તેના હાથમાં સરકી જાય છે. આને સાયબરનેટિક્સમાં સંભવિત સત્તાનો સિદ્ધાંત કહે છે. ન્યુરોફિઝિયોલોજિસ્ટ વોરેન મેકકુલોકે મગજની જાળી જેવી રચનાનો અભ્યાસ કરતી વખતે આ વિચાર મૂક્યો હતો. મગજનો કોઈ એક હિસ્સો કાયમ સર્વોપરી નથી હોતો. જ્યારે આંખ સામે સાપ દેખાય ત્યારે દ્રષ્ટિ અને ભયનું કેન્દ્ર આખા શરીરનું સુકાન સંભાળી લે છે. કટોકટીમાં સત્તા હોદ્દાથી નહીં, માહિતીથી નક્કી થાય છે.

આધુનિક સંગઠનો આ કુદરતી નિયમને ભૂલીને ફાઈલો અને ડેઝિગ્નેશનના કાગળિયાંમાં અટવાઈ જાય છે. સીઈઓ પાસે કેબિન મોટી હોય એટલે તેને જમીનનું સત્ય દેખાય તે જરૂરી નથી. ગ્રાહક કેમ નારાજ છે તે વાત દિલ્હીની એસી કેબિનમાં બેઠેલા ડિરેક્ટર કરતાં સુરતના શોરૂમમાં ઊભેલા સેલ્સમેનને વધુ ખબર હોય છે. સત્તા ત્યાં વહેવી જોઈએ જ્યાં સૌથી તાજી અને સચોટ માહિતી પહોંચે છે. જો બધું જ ઉપર પૂછીને કરવાની જીદ રાખશો, તો નિર્ણય આવતા સુધીમાં પરિસ્થિતિ બદલાઈ ચૂકી હશે. સ્વાયત્તતા કોઈ ઉદારતા નથી, ઝડપની જરૂરિયાત છે.

ક્રિકેટના મેદાન પર આ સિદ્ધાંત લાઇવ જોવા મળે છે. કાગળ પર ટીમના સુકાની રોહિત શર્મા હોઈ શકે. બધી યોજનાઓ ડ્રેસિંગ રૂમમાં ઘડાઈ હોય. પણ મેચની છેલ્લી ઓવરમાં જ્યારે ૭ રન બચાવવાના હોય, ત્યારે અસલી કમાન્ડ કેપ્ટન પાસે નથી રહેતો. બોલિંગ એન્ડ પર ઊભેલા જસપ્રીત બુમરાહ પાસે સૌથી મહત્વની માહિતી છે. બેટ્સમેનનો પગ કઈ તરફ ખસે છે, પિચ પર બોલ કેટલો જૂનો થયો છે તે બોલર જ સૌથી વધુ અનુભવે છે. તે ક્ષણે કેપ્ટન પણ ચૂપચાપ બોલરની ફીલ્ડિંગ ગોઠવવાની માગ સ્વીકારી લે છે. જે ક્ષણે બોલ હાથમાંથી છૂટે છે, તે ક્ષણનો માલિક કેપ્ટન નહીં પણ બોલર છે.

આપણે ત્યાં કુટુંબ હોય કે કંપની, સત્તા વડીલ કે માલિકના ઈગો સાથે બાંધી દેવાય છે. પરિણામે ખોટા નિર્ણયો લેવાય છે અને મોડા લેવાય છે. જે વ્યક્તિ અંધારામાં ટોર્ચ લઈને આગળ ચાલે છે, રસ્તો બતાવવાનો અધિકાર તેનો જ હોવો જોઈએ. પાછળ પાલખીમાં બેઠેલા રાજાનો નહીં.

હોદ્દો ખુરશી આપે છે, દિશા નહીં. ખરી સત્તા કટોકટીમાં તેની જ થાય છે જે સૌથી વધુ સ્પષ્ટ જોઈ શકે છે.