પ્રારંભ-અંત અસર

મગજ આખી વાર્તા ક્યારેય સરખી રીતે યાદ રાખતું નથી. એ શરૂઆત પકડે છે અને છેડો સાચવે છે. વચ્ચેનું બધું એક ધૂંધળા ધુમ્મસમાં ગાયબ થઈ જાય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને પ્રાઈમસી અને રિસન્સી અસર કહે છે. જ્યારે તમને કોઈ લાંબી યાદી આપવામાં આવે, ત્યારે સૌથી પહેલી વિગત તમારા મગજમાં દૃઢ થઈ જાય છે, કારણ કે ત્યારે મગજ તાજું હતું. સૌથી છેલ્લી વિગત તાજી હોવાને કારણે હજુ સ્મૃતિપટલ પર તરતી હોય છે. વચ્ચેની તમામ બાબતો ભુલાઈ જાય છે.

આ વાત જર્મન મનોવૈજ્ઞાનિક હરમન એબિંગહોસે ઓગણીસમી સદીના અંતમાં પોતાના પર પ્રયોગો કરીને સાબિત કરી હતી. એમણે જોયું કે કોઈપણ ક્રમમાં ગોઠવેલી માહિતીમાં પહેલો અને છેલ્લો ક્રમ સૌથી વધુ ફાયદો મેળવે છે. વચ્ચે જે આવ્યું, તે સ્મૃતિના ખાડામાં ગરકાવ થઈ જાય છે. આપણી લાંબા ગાળાની સ્મૃતિ શરૂઆતને પકડે છે, અને તાત્કાલિક સ્મૃતિ છેડાને પકડી રાખે છે. વચ્ચેના ભાગ માટે મગજ પાસે ધીરજ કે ઊર્જા રહેતી નથી.

આ પૂર્વગ્રહ વ્યવહારમાં ભારે મોંઘો પડે છે. બેંગલુરુની એક સ્ટાર્ટઅપ ઓફિસમાં વાર્ષિક મૂલ્યાંકન ચાલતું હોય ત્યારે આ દૃશ્ય સામાન્ય છે. રમેશે આખા વર્ષના દસ મહિના ઉત્કૃષ્ટ કામ કર્યું, રાતો જાગીને પ્રોજેક્ટ્સ પૂરા કર્યા. પણ દિવાળી પછીના છેલ્લા બે મહિનામાં બે ભૂલો થઈ ગઈ. બોસ જ્યારે પ્રમોશનની યાદી બનાવશે ત્યારે રમેશની આખી મહેનત નહીં, માત્ર છેલ્લો મહિનો યાદ રહેશે. એ જ રીતે, સવારના દસ વાગ્યે પહેલો ઈન્ટરવ્યૂ આપનાર ઉમેદવાર અને સાંજે પાંચ વાગ્યે છેલ્લો આવેલો ઉમેદવાર પસંદ થવાની શક્યતા વધી જાય છે. બપોરે બે વાગ્યે આવેલા તેજસ્વી ઉમેદવારો વિસ્મૃતિના કચરાપેટીમાં ધકેલાઈ જાય છે.

જો તમે કોઈને પ્રભાવિત કરવા માગતા હો, તો વચગાળાના મુસાફર બનવાનું છોડી દો. મીટિંગમાં પ્રેઝન્ટેશન આપતી વખતે સૌથી દમદાર મુદ્દો કાં તો સૌથી પહેલાં મૂકો અથવા આખરી સ્લાઈડમાં ઠોકી બેસાડો. વચ્ચે રાખેલી શ્રેષ્ઠ દલીલ પણ ક્યારેય મત મેળવી શકતી નથી. દુનિયા શરૂઆતનો ઉત્સાહ અને અંતની છાપ યાદ રાખે છે, વચ્ચેની મહેનત માત્ર આંકડાઓમાં દટાઈને મરી જાય છે.

જે વચમાં ઊભો રહે છે, તે સ્મૃતિમાંથી સૌથી વહેલો ભૂંસાય છે.