ભાવની સ્વયંસિદ્ધ ભવિષ્યવાણી

બજાર કોઈ ગણિત નથી. બજાર લોકોની માનસિકતાનું પ્રતિબિંબ છે. તમે કોઈ વસ્તુ કે સેવાની કિંમત ઊંચી મૂકો છો, એટલે માત્ર કિંમત નથી બદલાતી; લોકોનો તેના તરફ જોવાનો દ્રષ્ટિકોણ બદલાઈ જાય છે. જ્યારે ગ્રાહક માને છે કે મોંઘી વસ્તુ શ્રેષ્ઠ જ હશે, ત્યારે તે પોતાના મગજમાં તેના ફાયદા આપોઆપ શોધી કાઢે છે. ઊંચી કિંમત પોતે જ મૂલ્યની ગેરંટી બની જાય છે. ધારણા વાસ્તવિકતાનું નિર્માણ કરે છે.

આ ચોક્કસ શબ્દપ્રયોગ કોણે સૌથી પહેલાં કર્યો તે વિશે કોઈ સર્વસ્વીકૃત પુસ્તક કે અર્થશાસ્ત્રીનું નામ મળતું નથી. પણ વિચાર સદીઓ જૂનો છે. સમાજશાસ્ત્રમાં જેને સેલ્ફ-ફુલફિલિંગ પ્રોફેસી કહે છે, તે અર્થતંત્રમાં ભાવ સાથે સીધું જોડાયેલું છે. જ્યારે વેચનાર અને ખરીદનાર બંને માત્ર કિંમત જોઈને ગુણવત્તા નક્કી કરી લે, ત્યારે ખોટી કે વધારીને મૂકેલી કિંમત પણ આપોઆપ સાચી સાબિત થઈ જાય છે.

આ માનસિકતા છેતરપિંડીને જન્મ આપે છે. મધ્યમવર્ગીય માનસ સસ્તી વસ્તુને હંમેશાં શંકાની નજરે જુએ છે. પરિણામે, વેપારીઓ ગુણવત્તા સુધારવાને બદલે માત્ર લેબલ પરનો આંકડો મોટો કરી દે છે. ઊંચો ભાવ જોઈને સમાજ તેને સ્ટેટસ માની લે છે. માંગ ઘટે નહીં, ઊલટાની વધે છે. આપણે વાસ્તવિક મૂલ્ય ચકાસવાની તસ્દી લેતા નથી અને માત્ર કિંમતના વજનથી અંજાઈ જઈએ છીએ.

બોલિવૂડમાં આ રમત રોજ રમાય છે. કોઈ સુપરસ્ટાર પોતાની નવી ફિલ્મ માટે સો કરોડ રૂપિયાની ફી માંગે છે. નિર્માતા એ રકમ ચૂકવે છે, કારણ કે તેને લાગે છે કે આટલી મોટી ફી લેતો કલાકાર એટલે ફિલ્મ હિટ જ જશે. વિતરકો પણ એ જ માનીને સિનેમાઘરોના હક્કો કરોડોમાં ખરીદે છે. દર્શકો માની લે છે કે આટલો મોંઘો પ્રોજેક્ટ છે તો કંઈક અસાધારણ હશે. આખી ઇન્ડસ્ટ્રી પોતે રચેલા ભ્રમને સાચો માનવા મજબૂર થઈ જાય છે, ભલે સ્ક્રિપ્ટમાં દમ ન હોય.

વસ્તુ કિંમતી છે એટલે મોંઘી નથી હોતી, ઘણીવાર મોંઘી વેચાય છે એટલે કિંમતી માની લેવાય છે.