અગમચેતીની જાળવણી

ગાડી રસ્તા વચ્ચે બંધ પડે ત્યારે ધક્કો મારવો એ મૂર્ખાઈ છે. એન્જિનમાંથી અવાજ આવે કે તરત ઓઇલ બદલી નાખવું એ બુદ્ધિ છે. આ સાદી સમજને ઈજનેરીની ભાષામાં 'પ્રિવેન્ટિવ મેન્ટેનન્સ' કહે છે. મશીન તૂટે તેની રાહ જોવાની નથી. સમયપત્રક બાંધીને, નિયમિત અંતરે તપાસ અને સમારકામ કરતા રહેવાનું છે જેથી મોટો અકસ્માત અટકી જાય. આ કોઈ ચમત્કારિક વિચાર નથી, પણ મોટા ભાગના લોકો આળસમાં આ નિયમ ભૂલી જાય છે.

આ વિચાર વીસમી સદીના ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન અને લશ્કરી ઉડ્ડયન ક્ષેત્રમાંથી આવ્યો. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી વિમાનો અને કારખાનાંઓમાં સમજાયું કે રિપેરિંગ કરતાં જાળવણી ઘણી સસ્તી પડે છે. જાપાની ઉત્પાદન પ્રણાલીઓએ આને દૈનિક સંસ્કૃતિ બનાવી દીધી. ખરાબી આવ્યા પછી જાગવું એ 'બ્રેકડાઉન' મોડલ છે, જ્યારે ખરાબી આવે જ નહીં તેવો બંદોબસ્ત કરવો એ સાચું આયોજન છે.

આપણી માનસિકતા કટોકટી પ્રિય છે. જ્યાં સુધી છાપરું ટપકે નહીં ત્યાં સુધી કોઈ ડામર લગાવતું નથી. આપણને આગ ઓલવવામાં જે રોમાંચ મળે છે, તે આગ લાગવા જ ન દેવાના કંટાળાજનક નિયમો પાળવામાં નથી મળતો. ધંધો હોય, શરીર હોય કે સંબંધો; રોજનો અડધો કલાક આપવો ભારે પડે છે અને પછી હોસ્પિટલના આઈસીયુમાં કે કોર્ટના ધક્કા ખાવામાં મહિનાઓ બરબાદ થઈ જાય છે.

ભારતીય કુસ્તીબાજ કે ઓલિમ્પિક સ્પ્રિન્ટરને જુઓ. અખાડામાં લડતી વખતે સ્નાયુ ફાટે ત્યારે સર્જરી કરાવવી એ ઈલાજ છે, પણ રોજ કસરત પછી બરફના પાણીમાં બેસવું, ફિઝિયો પાસે કલાકો સુધી સ્ટ્રેચિંગ કરાવવું અને જૂની ઈજાના દુખાવાને અવગણ્યા વિના યોગ્ય આરામ આપવો એ અગમચેતીની જાળવણી છે. નીરજ ચોપરા જેવા એથ્લીટ ફેંકવાની પ્રેક્ટિસ કરતાં વધુ સમય ખભાના સાંધા સલામત રાખવાની સૂક્ષ્મ કસરતો પાછળ ખર્ચે છે. મેડલ પોડિયમ પર આવે છે, પણ પાયો રોજની કંટાળાજનક માલિશમાં નંખાય છે.

જે મશીન કે શરીરને સાચવવાનો સમય નથી કાઢતો, તેણે એક દિવસ બધું જ બંધ કરીને રડવાનો સમય કાઢવો જ પડે છે.