પૂર્વ-પરિણામી વિચારણા

મોટા ભાગના માણસો ભૂતકાળમાં જીવે છે. 'જો મેં આમ કર્યું હોત તો કેવું સારું થાત!' આને કાઉન્ટરફેક્ચ્યુઅલ થિંકિંગ કહેવાય. પણ એનાથી બિલકુલ ઊલટો અને ઘણો વધુ ધારદાર એક વિચાર છે—પ્રીફેક્ચ્યુઅલ થિંકિંગ. કોઈ ઘટના ઘટે તે પહેલાં જ મગજમાં એનું ભવિષ્ય ચિતરી લેવું. 'જો હું આ નિર્ણય લઈશ, તો આગળ શું થશે?' આ કોઈ જ્યોતિષ નથી, ન તો કેવળ આશાવાદ કે નિરાશાવાદ છે. આ એક અત્યંત સભાન, ઠંડા કલેજે લેવાતી માનસિક ગણતરી છે, જ્યાં પગલું ભરતાં પહેલાં જ તેનાં સારાં-નરસાં પરિણામોની શતરંજ મનમાં રમાઈ ચૂકી હોય છે.

મનોવિજ્ઞાનમાં રૂથ બર્ન અને કીથ માર્કમેન જેવા સંશોધકોએ આ વિભાવના પર ઊંડો અભ્યાસ કર્યો છે. માણસ જ્યારે સંકટ કે તકનો સામનો કરે છે, ત્યારે તેનું મગજ 'જો... તો...' ના કાલ્પનિક સમીકરણો માંડે છે. જે લોકો માત્ર પાછળથી પસ્તાવો કરે છે, તેઓ ભૂતકાળના કેદી બને છે. જે લોકો કોઈ કામ કરતાં પહેલાં સંભવિત પરિણામોની કાલ્પનિક અગાઉથી તપાસ કરે છે, તેઓ વર્તમાનના માલિક બને છે. આ પૂર્વતૈયારી માત્ર આશંકા નથી, પણ અકસ્માત ટાળવાનું સચોટ ઓજાર છે.

આ વિચાર કેમ કામનો છે? કારણ કે મોટા ભાગની આપત્તિઓ અણધારી નથી હોતી, નજરઅંદાજ કરેલી હોય છે. માણસ ઉત્સાહમાં આવીને સોદો કરી બેસે છે અને પછી માથે હાથ દઈને રોવે છે. પૂર્વ-પરિણામી વિચારણા તમને સવાલ પૂછવાની ફરજ પાડે છે: સૌથી ખરાબ શું થઈ શકે? જો બજાર તૂટશે તો મારી પાસે કયો રસ્તો બચશે? આ માનસિક કવાયત તમને અંધ આશાવાદના ખાડામાં પડતાં રોકે છે.

સુરતના કાપડ બજાર કે મહિધરપુરાના હીરા બજારમાં આ રોજિંદી વાસ્તવિકતા છે. માની લો કે નરેશભાઈ પાસે સિન્થેટિક સાડીઓનો ૧૦ લાખનો મોટો સોદો આવે છે. નફો મોટો દેખાય છે, પણ ખરીદનાર પાર્ટીની બજારમાં શાખ ઢીલી છે. સાધારણ વેપારી લોભમાં આવીને માલ રવાના કરી દેશે. પણ જો નરેશભાઈ પૂર્વ-પરિણામી વિચાર કરે, તો તેઓ પહેલેથી વિચારશે: 'જો આ પેઢી ૯૦ દિવસે પેમેન્ટ નહીં કરે, તો મારી લિક્વિડિટીનું શું થશે? કારીગરોને ઉપાડ ક્યાંથી આપીશ?' આ આગોતરી કલ્પના તેમને ક્યાં તો એડવાન્સ પેમેન્ટ માગવા મજબૂર કરશે અથવા સોદો પડતો મૂકવાની હિંમત આપશે. તેઓ નુકસાન થયા પછી આંસુ સારવાને બદલે, નુકસાન થવાની શક્યતાને પહેલાં જ દફનાવી દે છે.

જે માણસ ભૂલ થયા પછી વિચારે છે તેને પસ્તાવો કહેવાય, જે પગલું ભરતાં પહેલાં પરિણામ વિચારે છે તેને વેપાર કહેવાય.