પીપીટીસી મોડેલ

કોઈપણ નવી વ્યવસ્થા કે સુધારો કેમ નિષ્ફળ જાય છે? મોટાભાગની કંપનીઓ માને છે કે ત્રણ વસ્તુઓ સુધારી લો એટલે રમત જીતી ગયા: માણસો, પ્રક્રિયા અને ટેકનોલોજી. આ જૂનો ‘પીપીટી’ ત્રિકોણ છે. પણ વાસ્તવિકતા અલગ છે. ઉત્તમ માણસો લાવો, વિશ્વસ્તરીય પ્રક્રિયા ગોઠવો અને કરોડોનું સોફ્ટવેર ખરીદો, છતાં આખી યોજના ઊંધી વળી શકે છે. ખૂટતી કડી છે ચોથો સ્તંભ: સંસ્કૃતિ એટલે કે કલ્ચર. આ ચારેય તત્વોને ભેગા કરીને ‘પીપીટીસી મોડેલ’ બને છે.

મેનેજમેન્ટ જગતમાં વર્ષોથી પીપલ, પ્રોસેસ અને ટેકનોલોજીનો ઢાંચો ચાલતો હતો. પણ વર્ષ ૨૦૨૦ આસપાસ ‘ઈન્ટરીમકન્સલ્ટ’ નામની કન્સલ્ટન્સી પેઢીએ આમાં ચોથો સી—કલ્ચર—ઉમેરીને આ નવું મોડેલ આગળ ધપાવ્યું. દલીલ સાદી અને ધારદાર હતી: ટેકનોલોજી ખરીદી શકાય છે, પ્રક્રિયા કાગળ પર લાદી શકાય છે, પણ જો સંસ્થાના લોકોની માનસિકતા અને મૂલ્યો ન બદલાય, તો સિસ્ટમનો કચરો થઈ જાય છે.

નવી સોયથી જૂનો રોગ મટતો નથી. દલાલ સ્ટ્રીટની જૂની પેઢીની બ્રોકિંગ ઓફિસ જુઓ. શેઠિયાએ કરોડો રૂપિયા ખર્ચીને અલ્ગોરિધમિક ટ્રેડિંગ અને અદ્યતન ટર્મિનલ વસાવ્યા. માણસો પણ યુવાન અને ભણેલા-ગણેલા હાયર કર્યા. ટ્રેડિંગના આકરા નિયમોની બુકલેટ પણ છાપી દીધી. છતાં નુકસાન અટક્યું નહીં. કેમ? કારણ કે ઓફિસનું કલ્ચર ‘જુગારી’ હતું. સાંજ પડે એટલે સિસ્ટમ બાજુ પર મૂકીને અંદરોઅંદર વ્હોટ્સએપ ટિપ્સ અને અટકળો પર સટ્ટો રમવાની જૂની ટેવ જીવતી હતી. ટેકનોલોજી સ્ક્રીન પર હતી, પણ સંસ્કૃતિ લોહીમાં જૂની હતી.

કોઈપણ બદલાવ ફક્ત મશીન કે નિયમો બદલવાથી નથી આવતો. જ્યાં સુધી અદ્રશ્ય આદતો, જૂથનું વર્તન અને વણલખ્યા નિયમો નહીં બદલાય, ત્યાં સુધી દરેક મોંઘો સુધારો ધૂળ ખાશે. સંસ્કૃતિ એ જમીન છે; બાકીની ત્રણેય વસ્તુઓ માત્ર તેના પર વવાતા બીજ છે.

નવા સોફ્ટવેરથી જૂની દાનત ક્યારેય અપગ્રેડ થતી નથી.