પોસ્ટકાર્ડ કસોટી

કોઈપણ નવું મકાન, ચોક કે સરકારી ઇમારત જોઈને એક સાદો સવાલ પૂછો: શું આનો ફોટો પાડીને કોઈ પોતાના વતનમાં ગર્વથી ટપાલકાર્ડ કે પોસ્ટકાર્ડ પર મોકલશે? આ વિચારને નગર આયોજનમાં પોસ્ટકાર્ડ કસોટી કહે છે. જો જવાબ ના હોય, તો સમજવું કે તમારું આયોજન પથ્થર અને સિમેન્ટનો માત્ર નિર્જીવ ઢગલો છે. અમેરિકન અર્બન પ્લાનર જોન નોરક્વિસ્ટે સન ૧૯૯૯ની આસપાસ આ કસોટી રજૂ કરી હતી. એમનો દાવો ચોખ્ખો હતો. સ્થાપત્ય એ માત્ર ક્ષેત્રફળ અને માળ ગણવાની ટેકનિકલ કસરત નથી. એમાં સુંદરતા, ગૌરવ અને સાંસ્કૃતિક ઓળખ હોવી અનિવાર્ય છે.

આધુનિક ઇજનેરો અને આયોજકો ઉપયોગિતાના નામે સાવ કદરૂપા માળખાં ખડકી દે છે. ચાર દીવાલો, પીળા બલ્બ અને લોખંડના સળિયા લગાવીને પ્રોજેક્ટ પૂરો માની લેવાય છે. આપણને શીખવવામાં આવે છે કે કાર્યક્ષમતા મહત્ત્વની છે, સૌંદર્ય તો વૈભવ છે. આ દલીલ સદંતર ખોટી છે. કદરૂપું વાતાવરણ માણસના મગજ પર બોજ વધારે છે. જે શહેરો માત્ર સિમેન્ટના ડબ્બા જેવાં હોય છે, ત્યાં રહેનારા નાગરિકોને પોતાના શહેર પ્રત્યે કોઈ મમત્વ કે પ્રેમ ક્યારેય જાગતો નથી.

આપણી સરકારી બાબુશાહી આ કદરૂપી ડિઝાઇનનું સૌથી શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. કોઈ પણ જિલ્લા કલેક્ટર કચેરી, તાલુકા પંચાયત કે આરટીઓ ઓફિસમાં પગ મૂકો. ચારેય તરફ લીલા કે ગંદા ભૂરા રંગથી રંગાયેલી દીવાલો, ખૂણામાં પાનની પિચકારીઓ, કાગળોના સડેલા ઢગલા અને બહાર અસ્તવ્યસ્ત લોખંડના શેડ દેખાશે. આ બિલ્ડિંગ બનાવવા પાછળ કરોડો રૂપિયાનું બજેટ ખર્ચાયું હોય છે. છતાં કોઈ સામાન્ય નાગરિક ભૂલેચૂકે પણ આ સરકારી કચેરી સામે ઊભા રહીને હસતા મોઢે ફોટો પડાવતો નથી. એ સ્થળ માત્ર અકળામણ અને હતાશા જ પેદા કરે છે.

જો તમારું નિર્માણ કોઈને પ્રભાવિત ન કરી શકે, તો તે નિર્માણ અધૂરું છે. પોસ્ટકાર્ડ પર માત્ર મોંઘી સ્થાપત્યકળા નથી છપાતી, એ રચના છપાય છે જે નજરને ગમે અને મનને ગૌરવ આપે. આ કસોટી માત્ર શહેરોને જ નહીં, તમારી ઓફિસ અને તમારા અંગત ટેબલને પણ એટલી જ લાગુ પડે છે.

જે જગ્યાનો ફોટો પાડવાનું મન ન થાય, ત્યાં બેસીને મોટાં સપનાં જોવાની આશા ન રાખવી.