ઉત્તર-સંરચનાવાદ

કોઈ પુસ્તક, કાયદો કે ઇતિહાસનો અંતિમ અને અફર અર્થ ક્યારેય હોતો નથી. માણસ માને છે કે ભાષા સત્યને અરીસાની જેમ બતાવે છે. ઉત્તર-સંરચનાવાદ કહે છે કે ભાષા અરીસો નથી, રંગીન ચશ્માં છે. સંરચનાવાદીઓ માનતા હતા કે સંસ્કૃતિ અને સમાજ ચોક્કસ નિયમો અને માળખાં પર ચાલે છે. ઉત્તર-સંરચનાવાદે આવીને એ માળખાં તોડી નાખ્યાં. તેણે સાફ કહ્યું કે કોઈપણ લખાણ કે વિચાર કોઈ સાર્વત્રિક સત્ય નથી આપતો. દરેક સત્યની પાછળ કોઈ સત્તા, સ્વાર્થ કે દૃષ્ટિકોણ છુપાયેલો હોય છે.

આ વિચાર ૧૯૬૦ના દાયકામાં ફ્રાન્સના બૌદ્ધિકોએ વહેતો કર્યો. મિશેલ ફૂકો અને ઝાક દેરીદા જેવા ફિલસૂફોએ પશ્ચિમની જૂની વિચારસરણીને હચમચાવી નાખી. દેરીદાએ દલીલ કરી કે શબ્દોના અર્થ સ્થિર નથી હોતા, સમય સાથે સરકતા રહે છે. ફૂકોએ સાબિત કર્યું કે જેને આપણે 'જ્ઞાન' કહીએ છીએ, તે વાસ્તવમાં સત્તાધારી વર્ગ દ્વારા સ્થાપિત કરાયેલી વ્યવસ્થા માત્ર છે. લેખક જે લખે છે, તેનો અર્થ લેખકના હાથમાં પણ રહેતો નથી; વાચક પોતાની રીતે તેનો અર્થ ઘડે છે.

આ વિચાર વ્યવહારમાં એટલે મહત્વનો છે કારણ કે તે આપણને નિશ્ચિતતાના નશામાંથી બહાર કાઢે છે. રાજકારણીઓ, ધર્મગુરુઓ અને જાહેરાતો આપણને એકમાત્ર સાચો રસ્તો બતાવવાનો દાવો કરે છે. ઉત્તર-સંરચનાવાદ શીખવે છે કે આવા દાવા સામે શંકા કરો. જ્યારે કોઈ કહે કે 'આ જ પરમ સત્ય છે', ત્યારે તરત પૂછો: આ કોનો અવાજ છે અને કોનો અવાજ દબાવી દેવામાં આવ્યો છે? કોઈપણ સંસ્થા કે વ્યવસ્થા સનાતન નથી હોતી.

આપણા દેશના ઇતિહાસને જુઓ. આઝાદીની લડત કે ૧૮૫૭ના વિપ્લવનું વર્ણન કોણ કરે છે તેના પર આખો અર્થ બદલાઈ જાય છે. અંગ્રેજ ઇતિહાસકારો માટે જે 'બળવો' હતો, તે ભારતીયો માટે 'પ્રથમ સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ' બન્યો. રજવાડાંઓના વિલીનીકરણ વખતે દિલ્હીનું વર્ણન તેને દેશહિત કહે છે, જ્યારે કોઈ જૂના રજવાડાના રાજવીના દસ્તાવેજો વાંચો તો તેમાં પોતાના અધિકારો છીનવાઈ જવાની પીડા દેખાશે. સત્ય કોઈ એક પક્ષના ચોપડામાં કેદ નથી હોતું; તે સત્તાના સંબંધો મુજબ બદલાતું રહે છે.

જે લખાણમાં તમને પૂર્ણવિરામ દેખાય છે, ત્યાં હંમેશાં કોઈનો સ્વાર્થ સંતાયેલો હોય છે.