પછી બન્યું એટલે કારણ ભ્રમ

મરઘો સવારે બોલ્યો અને સુરજ ઊગ્યો. એટલે મરઘાને એમ લાગે કે એના બોલવાથી દુનિયામાં અજવાળું થયું. આ પ્રાચીન ભ્રમ છે. લેટિનમાં એને 'પોસ્ટ હોક અર્ગો પ્રોપ્ટર હોક' કહે છે. સાદી ભાષામાં: કોઈ એક ઘટના પછી બીજી ઘટના ઘટી, એટલે પહેલી ઘટના જ બીજીનું કારણ છે એવું માની લેવાની બૌદ્ધિક મૂર્ખાઈ. આપણું મગજ સંબંધો શોધવા માટે આતુર હોય છે. બે બનાવો વચ્ચે સમયનું અંતર ઓછું હોય એટલે બુદ્ધિ બંને વચ્ચે કારણ અને પરિણામનો સેતુ બાંધી દે છે.

આ વિચાર પ્રાચીન ગ્રીક તર્કશાસ્ત્ર અને એરિસ્ટોટલના સમયથી જાણીતો છે. વિજ્ઞાન અને અર્થશાસ્ત્રના પાયામાં આ ભૂલથી બચવાના નિયમો લખાયા છે. સમયનો ક્રમ ક્યારેય કાર્યકારણ સાબિત કરતો નથી. માત્ર ‘પછી આવ્યું’ એટલે ‘તેના લીધે થયું’ હોતું નથી. આ બંને વચ્ચે મોટો તફાવત છે.

આપણે આ ભૂલ રોજ કરીએ છીએ. બિલાડી રસ્તો કાપી ગઈ અને આગળ જઈને સ્કૂટર પંચર પડ્યું. મગજ તરત બંનેને જોડી દેશે. કોઈ શેર ખરીદ્યો અને બીજા દિવસે ભાવ વધ્યો, એટલે માણસ પોતાને શેરબજારનો બાદશાહ માની લે છે. વાસ્તવમાં આ કેવળ યોગાનુયોગ હોય છે. રાજકારણમાં નવી સરકાર આવે અને સારો વરસાદ પડે, તો લોકો સરકારના પુણ્ય ગણાવવા બેસી જાય છે. આવી વિચારસરણીથી અંધશ્રદ્ધા જન્મે છે અને ખોટા નિર્ણયો સિદ્ધાંત બની જાય છે.

ધારો કે એક સોસાયટીના નવરાત્રિ મંડળે દર વર્ષ કરતાં આ વખતે પાંચ લાખ રૂપિયા વધારે ખર્ચીને મુંબઈથી મોંઘા ઓર્કેસ્ટ્રા બોલાવ્યા. એ જ વર્ષે નવરાત્રિ દરમિયાન સોસાયટીના ત્રણ યુવાનોને વિદેશના વિઝા મળી ગયા અને બે વેપારીઓના અટકેલા પેમેન્ટ છૂટા થઈ ગયા. ટ્રસ્ટીઓએ તાત્કાલિક નક્કી કરી નાખ્યું કે મોટા કલાકારો અને મોંઘી આરતીના પ્રતાપે જ આ ચમત્કાર થયો. આવતા વર્ષે એમણે બજેટ બમણું કરી નાખ્યું અને સોસાયટીના સમારકામનું ફંડ વાપરી નાખ્યું. વિઝા તો એમની પોતાની મહેનતથી મળ્યા હતા, પણ શ્રેય ગરબાના તાયફાને મળી ગયો.

ક્રમ એ કારણ નથી. ઘટનાઓ પાછળ દોડતું મગજ જો તર્ક ગુમાવી બેસે, તો અકસ્માત પણ સિદ્ધિ જેવો દેખાવા લાગે છે.