સંભવિત સ્વરૂપોની કલ્પના

માણસ માત્ર વર્તમાનમાં નથી જીવતો. તેના મગજમાં તેના ભવિષ્યના અનેક ફોટા સચવાયેલા હોય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ વિચારને 'પોસિબલ સેલ્વ્ઝ' કહે છે. ૧૯૮૬માં મનોવૈજ્ઞાનિક હેઝલ માર્કસ અને પૌલા નુરિયસે આ થિયરી મૂકી હતી. સરળ વાત છે: તમે ભવિષ્યમાં શું બનવા માગો છો, શું બની શકો છો અને કયા રૂપથી ડરો છો—આ ત્રણેય કલ્પનાઓ આજે તમારા નિર્ણયો ઘડે છે. આપણી અંદર એક સફળ માણસ પણ ઊભો છે અને એક સદંતર બરબાદ થઈ ગયેલો ભિખારી પણ છે.

આ માત્ર દિવાસ્વપ્ન નથી. માણસનું આચરણ તેના આદર્શ અને તેના ડર વચ્ચે ચાલતી ખેંચતાણ પર નિર્ભર રહે છે. જો તમારી પાસે ભવિષ્યનું કોઈ નક્કર ચિત્ર જ નથી, તો સોમવારની સવારે પથારીમાંથી ઊઠવાનું કોઈ કારણ બચતું નથી. ઊલટું, જો તમારો ડર બહુ મોટો થઈ જાય, તો તમે લકવાગ્રસ્ત થઈ જાઓ છો. સાચું પ્રેરકબળ ત્યારે જન્મે છે જ્યારે આશા અને ભય બંનેનું સંતુલન હોય. મારે આ શિખરે પહોંચવું છે, પણ સાથે નીચેની ખાઈમાં નથી પડવું—આ બે પાટા વચ્ચે જિંદગીની ગાડી દોડે છે.

બેંગલુરુની એક આઈટી કંપનીમાં દસ વર્ષથી કોડિંગ કરતા ભાવિનને જુઓ. તેની આંખ સામે ત્રણ ભાવિન ઊભા છે. એક, જે આવતા ત્રણ વર્ષમાં ફંડિંગ મેળવીને પોતાની પ્રોડક્ટ લોન્ચ કરી ચૂક્યો છે. બીજો, જે એ જ જૂની ક્યુબિકલમાં બેસીને પચાસ વર્ષની ઉંમરે પિંક સ્લિપની રાહ જોઈ રહ્યો છે. ત્રીજો, જે બધું છોડીને ગામડે પાછો જઈને પિતાની દુકાન સંભાળે છે. આ ત્રણેય શક્યતાઓ કાલ્પનિક છે, પણ રોજ રાત્રે બે વાગ્યે તેને જાગતો રાખે છે. તે આજે રાજીનામું આપશે કે ઓવરટાઇમ કરશે, તેનો ફેંસલો આ ત્રણ પડછાયાઓ કરે છે.

આપણે જેને મહત્ત્વાકાંક્ષા કહીએ છીએ તે બીજું કંઈ નથી, આપણા જ સંભવિત અવતારો સાથેનો સંવાદ છે. જો તમે માત્ર એક જ ભવિષ્ય વિચારીને બેઠા હશો, તો નાની નિષ્ફળતા પણ તમને ભાંગી નાખશે. સ્માર્ટ માણસ પોતાના મનમાં વિકલ્પોની ગેલરી ખુલ્લી રાખે છે. ડરને રક્ષક બનાવે છે અને આશાને દિશા. તમારો ભૂતકાળ પથ્થર છે, બદલાશે નહીં; પણ તમારું આવતીકાલનું સ્વરૂપ હજી માટી છે.

તમે આજે જે મહેનત કરો છો, તે વર્તમાન માટે નથી; તમારા મનમાં ઊભેલા એ અજાણ્યા આવતીકાલના માણસને જીવાડવા માટે છે.