પોસિબિલિટી ક્વોશન્ટ

આપણે બુદ્ધિ માપવા માટે આઈક્યુ શોધી કાઢ્યો. લાગણીઓ સમજવા માટે ઈક્યુ લાવ્યા. પણ અનિશ્ચિતતા સામે માણસ કેવો વ્યવહાર કરે છે તે માપવા માટે શું? નેથન ફર અને સુઝાના હાર્મન ફરે ૨૦૨૨ના પોતાના પુસ્તક 'ધ અપસાઇડ ઓફ અનસર્ટનટી'માં એક નવો માપદંડ આપ્યો: પોસિબિલિટી ક્વોશન્ટ. આ કોઈ જટિલ ગણિત નથી. અજાણ્યા ભવિષ્ય સામે ઊભા રહીને તમે ગભરાઈ જાવ છો કે તેમાં નવી તકો જુઓ છો, તેની આ માનસિક ક્ષમતા છે.

મોટા ભાગના માણસો અનિશ્ચિતતાને જોખમ માને છે. જ્યાં ખાતરી નથી, ત્યાંથી ભાગી છૂટે છે. પણ દુનિયામાં કશુંય પહેલેથી નક્કી હોતું નથી. પોસિબિલિટી ક્વોશન્ટ એટલે અંધારા ઓરડામાં હાથ ફંફોસીને દીવો શોધવાની તૈયારી. જે લોકો આ ક્ષમતા ધરાવે છે, તેઓ અસ્થિરતા વચ્ચે પણ ખોવાઈ જતા નથી. તેઓ પરિસ્થિતિને ફેરવી તોળે છે. નુકસાનના ડરને બાજુ પર મૂકીને નવી દિશા પકડે છે.

આ વિચાર રમતગમતમાં બહુ ક્રૂર રીતે સાચો પડે છે. ક્રિકેટ સિવાયની આપણી રમતો જુઓ, જ્યાં કોઈ અબજો રૂપિયા કે ચમકતી સ્પોન્સરશિપ નથી. હરિયાણાના કોઈ અખાડામાંથી નીકળતી કુસ્તીબાજ કે મણિપુરની વેઈટલિફ્ટર પાસે સુવિધાઓની કોઈ ખાતરી નથી હોતી. ઈજા થશે ત્યારે સારવાર મળશે કે નહીં, નેશનલ ટીમમાં પસંદગી થશે કે કોઈ બાબુ ફાઈલ દબાવી દેશે—બધું જ ધૂંધળું હોય છે. ઓલિમ્પિક સુધી પહોંચનારા આ ખેલાડીઓ સુવિધાઓની રાહ નથી જોતા. તેઓ અનિશ્ચિતતાને જ પોતાની તાકાત બનાવી લે છે. તેમનો આ અદ્રશ્ય આંક ઊંચો હોય છે.

જે સમાજ ફક્ત સલામતી શોધે છે, તે કારકુનો પેદા કરે છે. જોખમ સામે છાતી કાઢીને ઊભા રહેવું એ જ સર્જનાત્મકતાનું પહેલું પગથિયું છે. સંકટ આવે ત્યારે 'હવે મારું શું થશે' એમ રડવાને બદલે 'અહીંથી આગળ ક્યાં જઈ શકાય' એ વિચારવાની હિંમત એટલે જ શક્યતાનો આંક.

અનિશ્ચિતતા ભયંકર છે જો તમે ગુલામ બનો, પણ તે જ અસલ તક છે જો તમારી આંખ ખૂલેલી હોય.