હકારાત્મક અને નકારાત્મક સ્વતંત્રતા

સ્વતંત્રતા શબ્દ સાંભળવામાં રૂપાળો લાગે છે, પણ તેના બે તદ્દન જુદા ચહેરા છે. એક છે નકારાત્મક સ્વતંત્રતા (નેગેટિવ લિબર્ટી). એનો અર્થ સાદો છે: કોઈ તમને રોકતું નથી. તમારી ગરદન પર કોઈનો હાથ નથી. દરવાજો ખુલ્લો છે. બીજો ચહેરો છે હકારાત્મક સ્વતંત્રતા (પોઝિટિવ લિબર્ટી). એનો અર્થ થાય છે: ખુલ્લા દરવાજામાંથી બહાર નીકળવાની તમારી પાસે વાસ્તવિક તાકાત કે સાધન છે ખરાં? માત્ર પાબંદીઓ ન હોવી તે સ્વતંત્રતા નથી, ક્ષમતા હોવી તે સાચી મુક્તિ છે.

આ ભેદ તત્વચિંતક આઇઝાયા બર્લિને ૧૯૫૮માં પોતાના પ્રખ્યાત વ્યાખ્યાનમાં દુનિયા સામે મૂક્યો હતો. એમણે સ્પષ્ટ ચેતવણી આપેલી કે નકારાત્મક મુક્તિ કાયદાની મર્યાદાઓ દૂર કરે છે, પણ જો માણસ પાસે ખાવાના ફાંફા હોય તો મુક્ત બજારની નકારાત્મક સ્વતંત્રતા એના કશા કામની નથી. ભૂખે મરતો ભિખારી તાજ હોટેલમાં જઈને ડિનર કરવા કાનૂની રીતે સ્વતંત્ર છે, કોઈ એને રોકતું નથી. પણ શું એ ખરેખર સ્વતંત્ર છે?

આપણા શહેરોની નવી સોસાયટીઓ આ સંઘર્ષનું ઉત્તમ મેદાન છે. અમદાવાદ કે સુરતમાં હાઈ-રાઈઝ ફ્લેટ ખરીદો એટલે બિલ્ડર તમને 'ક્લબહાઉસ, જિમ અને સ્વિમિંગ પૂલ વાપરવાની સંપૂર્ણ આઝાદી' આપે છે. કાગળ પર કોઈ પ્રતિબંધ નથી. આ નકારાત્મક સ્વતંત્રતા છે. પણ એ જ સોસાયટીનો સિક્યોરિટી ગાર્ડ કે આખો દિવસ કચરો સાફ કરતો સફાઈકર્મી એ સ્વિમિંગ પૂલમાં ક્યારેય પગ બોળી શકતો નથી. કોઈ સરકારી ધારો એને અટકાવતો નથી, પણ સામાજિક દરજ્જો અને આર્થિક હેસિયત એની પાસેથી એ હકારાત્મક સ્વતંત્રતા છીનવી લે છે.

આપણે કાયદાકીય છૂટછાટોને વિકાસ માની બેસીએ છીએ. કાગળ પર બધું જ કરવાની પરવાનગી હોવી અને ખરેખર તે કરી શકવાની સાધન-સંપન્નતા હોવી, એ બે વચ્ચે મોટો ખાડો છે. ભારતીય મધ્યમવર્ગ સોસાયટીના નિયમોમાં 'પ્રવેશબંધી નથી'નું બોર્ડ વાંચીને ખુશ થાય છે, પણ અંદર જવાની તાકાત કેટલા પાસે છે એ ગણતો નથી.

જે પાંજરાનો દરવાજો ખુલ્લો હોય પણ પાંખો કપાયેલી હોય, ત્યાં આકાશની હાજરી માત્ર એક મજાક બની જાય છે.