પોલીથિંક

જૂથમાં કામ કરતા લોકો જ્યારે એક જ અવાજે વિચારવા લાગે અને સવાલ પૂછવાનું બંધ કરી દે, ત્યારે તેને ગ્રૂપથિંક કહેવાય. પણ એનો બિલકુલ સામો છેડો પણ એટલો જ ખતરનાક છે. જ્યારે એક મંડળીમાં દરેક વ્યક્તિ પોતાનો અલગ જ રાગ આલાપે, કોઈ એક વાત પર સર્વસંમતિ ન સધાય અને મતભેદો એટલા વકરી જાય કે કોઈ પણ નક્કર નિર્ણય લેવો અશક્ય બની જાય, ત્યારે પેદા થાય છે પોલીથિંક. આ સ્થિતિમાં વિવિધતા તાકાત નથી બનતી, લકવો બની જાય છે. બધા પોતપોતાના દ્રષ્ટિકોણ પકડીને બેઠા હોય છે. પરિણામે ગાડી કાદવમાં ફસાઈ જાય છે.

આ વિચાર રાજ્યશાસ્ત્રના પ્રોફેસર એલેક્સ મિન્ટ્ઝ અને કાર્લી વેઇને ૨૦૧૬માં તેમના પુસ્તકમાં લોકપ્રિય બનાવ્યો. તેમણે અમેરિકન વિદેશ નીતિના નિર્ણયો તપાસ્યા. તેમણે જોયું કે માત્ર વિચારની એકરૂપતા જ ભૂલો નથી કરાવતી; જ્યારે નિર્ણાયક મંડળના સભ્યો અંદરોઅંદર વહેંચાયેલા રહે અને કોઈ એક સામાન્ય દિશા તરફ આગળ ન વધી શકે, ત્યારે દેશ મોટા સંકટોમાં ફસાય છે. લોકશાહીમાં અસંમતિ જરૂરી છે, પણ નિર્ણયના ટેબલ પર અવિરત ખેંચતાણ વિનાશક સાબિત થાય છે.

આપણે માનીએ છીએ કે બહુધા મંતવ્યો હોવાં એ સારી બાબત છે. પુસ્તકો કહે છે કે બધાનો અવાજ સાંભળવો જોઈએ. વાત સાચી, પણ અમલીકરણ વિનાનો વિચાર એ માત્ર ઘોંઘાટ છે. પોલીથિંકનો ભોગ બનેલું જૂથ કાં તો કોઈ નિર્ણય લઈ શકતું નથી, અથવા બધાને ખુશ કરવા જતાં છેવટે એવો અધકચરો સમાધાનરૂપ રસ્તો પસંદ કરે છે જે કોઈ કામનો હોતો નથી. ચર્ચા અટકતી નથી અને પરિણામ આવતું નથી.

આ સ્થિતિ ભારતીય ઘરસંસારમાં રોજ સાંજે જોવા મળે છે. વર-વધૂના નવા ઘરનું રિનોવેશન ચાલે છે. સાસુને પરંપરાગત લાકડાનું ફર્નિચર જોઈએ છે, વહુને આધુનિક મિનિમલિસ્ટ ડેકોર પસંદ છે, દીકરાને ગેજેટ્સ અને હોમ થિયેટર ગોઠવવું છે અને સસરાને બજેટની ચિંતા છે. મહિનાઓ સુધી બેઠકો થાય છે. દરેક જણ પોતાના વિકલ્પને સાચો સાબિત કરવા દલીલો કરે છે. કોઈ જુકવા તૈયાર નથી. છેવટે મિસ્ત્રી કામ છોડીને જતો રહે છે અને ઘરમાં દીવાલો અધૂરી રહી જાય છે. સહમતિના અભાવે આખો પરિવાર અનિર્ણાયકતાની ખીણમાં ધકેલાઈ જાય છે.

દરેક માથામાં અલગ વિચાર હોવો એ બુદ્ધિની નિશાની છે, પણ એક પગલું સાથે ન ભરી શકવું એ નપુંસકતા છે.