પોલાનીનો વિરોધાભાસ

આપણે જેટલું બોલીને સમજાવી શકીએ છીએ, તેના કરતાં ઘણું વધારે જાણીએ છીએ. આ સાદું વાક્ય હંગેરિયન-બ્રિટિશ વિચારક માઇકલ પોલાનીએ ૧૯૬૬માં પોતાના પુસ્તક 'ધ ટેસિટ ડાયમેન્શન'માં લખ્યું હતું. પાછળથી અર્થશાસ્ત્રી ડેવિડ ઓટોરે તેને 'પોલાની પેરાડોક્સ' નામ આપ્યું. આપણું અડધું જ્ઞાન આપણી આંગળીઓના ટેરવે કે મગજના વણબોલાયેલા ખૂણામાં હોય છે. એ કાગળ પર નિયમોના રૂપમાં ઉતારી શકાતું નથી. સાયકલ ચલાવતાં કેમ શીખ્યા તે કોઈને ચોપડી વાંચીને શીખવી શકાતું નથી. તમે ચહેરાઓ ઓળખો છો, પણ કયા નિયમથી ઓળખો છો તે સમજાવવા બેસો તો શબ્દો ખૂટી પડે છે.

આ વિરોધાભાસ આધુનિક ટેકનોલોજી અને કોર્પોરેટ જગતની સૌથી મોટી મર્યાદા ખોલી નાખે છે. મેનેજમેન્ટ હંમેશાં માને છે કે દરેક કામની એક સ્ટાન્ડર્ડ પ્રોસિજર બની શકે. ફોર્મ ભરાવી શકાય, સોફ્ટવેરમાં કોડ લખી શકાય. પણ ખરી આવડત ક્યારેય 'મેન્યુઅલ'માં કેદ થતી નથી. જે ક્ષણે તમે કોઈ હુનરને ફક્ત નિયમોના ચોકઠામાં બાંધવા જાઓ છો, તે ક્ષણે તેની જીવંતતા મરી જાય છે. કોમ્પ્યુટર કે એલ્ગોરિધમ ત્યાં જ અટકે છે જ્યાં માણસની અંતઃસ્ફુરણા કામ કરે છે.

સુરતના હીરાબજાર કે કોઈ જૂના ટેક્સટાઇલ હાઉસમાં આ રોજ જોવા મળે છે. કાપડના એક પીસને હાથમાં પકડીને, અંગૂઠા વચ્ચે મસળીને એક વૃદ્ધ મુનીમજી કે દલાલ કહી દેશે કે આમાં યાર્નની ક્વોલિટી કેવી છે. મોટી બ્રાન્ડનો આઈઆઈએમ ગ્રેજ્યુએટ માર્કેટિંગ હેડ લેબોરેટરીના પાંચ રિપોર્ટ લાવશે, પણ મુનીમજીના સ્પર્શની સરખામણી નહીં કરી શકે. મુનીમજીને પૂછો કે 'તમને કેમ ખબર પડી?', તો તેઓ કહેશે, 'બસ, હાથમાં લઈએ એટલે પરખાઈ જાય.' આ પેઢીઓનો અનુભવ છે. તેને કોઈ પાવરપોઇન્ટ પ્રેઝન્ટેશન કે કોર્પોરેટ સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજરમાં કન્વર્ટ કરી શકાતો નથી.

કંપનીઓ લાખો રૂપિયા ખર્ચીને કર્મચારીઓનું જ્ઞાન દસ્તાવેજીકરણ કરવાનો ઢોંગ કરે છે. પરંતુ જે દિવસ સૌથી હોશિયાર સેલ્સમેન નોકરી છોડે છે, તે દિવસે તેના કાગળિયાં નહીં પણ તેની વણબોલાયેલી કળા તેની સાથે ચાલી જાય છે. અસલી આવડત હંમેશાં નિયમો કરતાં એક ડગલું આગળ ચાલે છે.

જે જ્ઞાન શબ્દોમાં પકડાતું નથી, ખરી કિંમત બજારમાં હંમેશાં તેની જ બોલાય છે.