સામૂહિક ભ્રમણા

અંદરથી બધા અસંમત હોય, પણ મોં પર કોઈ ચૂં ન કરે. દરેક માણસ માને છે કે બાકીના બધા આ વાત સાથે રાજી છે. પરિણામે, આખું ટોળું એક એવા નિર્ણય પાછળ ઘેટાંની જેમ દોડે છે જેને ખાનગીમાં કોઈ સ્વીકારવા તૈયાર નથી. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને પ્લુરાલિસ્ટિક ઇગ્નોરન્સ કહેવાય. સાદી ગુજરાતીમાં કહો તો સામૂહિક અજ્ઞાન અથવા અરસપરસની ભ્રમણા. આપણે આપણી પોતાની અકળામણ છુપાવીએ છીએ અને બીજાના બનાવટી શાંત ચહેરાને એમની સાચી સંમતિ માની લઈએ છીએ.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક ફ્લોયડ ઓલપોર્ટ અને ડેનિયલ કાત્ઝે ૧૯૩૧ના અરસામાં પહેલી વાર વ્યવસ્થિત રીતે રજૂ કર્યો હતો. એમણે જોયું કે સમાજમાં પ્રચલિત ઘણા નિયમો એટલા માટે ટકી રહે છે કારણ કે લોકોને લાગે છે કે બીજા બધા એ માને છે. હકીકતમાં બહુમતી ખાનગીમાં એ નિયમથી કંટાળેલી હોય છે. આ માત્ર વ્યક્તિગત ડર નથી, વ્યવસ્થા ઊભી કરતો મોટો આભાસ છે.

માણસ એકલો પડવાથી ડરે છે. સમાજ બહિષ્કાર કરશે એ બીકે આપણે વિરોધનો અવાજ ગળી જઈએ છીએ. મજા જુઓ. સામેવાળો પણ બરાબર એ જ ભયથી ચૂપ બેઠો છે. બે ડરપોક સામસામે જોઈને હસે છે અને બંને માને છે કે બીજો માણસ બહાદુર અને સંતુષ્ટ છે. કોર્પોરેટ મીટિંગમાં નકામો પ્રોજેક્ટ પાસ થઈ જાય કે કુટુંબમાં વર્ષો જૂની કુરિવાજો ખેંચાતી રહે, એની પાછળ આ જ માનસિકતા કામ કરે છે.

ઉનાળાની રજાઓમાં ચાર પરિવારો ભેગા મળીને ઉત્તરાખંડની ચારધામ યાત્રાએ નીકળે છે. બપોરના બાર વાગ્યા છે. ટ્રાફિક જામ છે, રસ્તો તૂટેલો છે અને બસમાં બેઠેલા પચાસેય લોકો થાકથી લોથપોથ થઈ ગયા છે. કોઈને હવે આગળ જવું નથી. બધાને એસી હોટલમાં સૂઈ જવું છે. પણ અરવિંદભાઈ વિચારે છે કે જો હું ના પાડીશ તો કિશોરભાઈ મને અધાર્મિક કે આળસુ ગણશે. કિશોરભાઈ વિચારે છે કે અરવિંદભાઈ તો કેવા ઉત્સાહથી બેઠા છે, મારે ચૂપ રહેવું જોઈએ. પરિણામે, કોઈ મોં ખોલતું નથી. બધા એકબીજાના બનાવટી ઉત્સાહને જોઈને રીબાતા રીબાતા પહાડ ચઢે છે. દરેક જણ બીજાને ખુશ રાખવા માટે પોતે દુઃખી થાય છે.

જે ટોળામાં કોઈ સાચું બોલવાની હિંમત નથી કરતું, ત્યાં છેવટે બધા એક એવા જૂઠાણાનો ભોગ બને છે જેને કોઈ માનતું જ નહોતું.