પ્લેઓનેક્સિયા

આ માત્ર સાદો લોભ નથી. સામાન્ય લોભી માણસને વધુ પડતી સંપત્તિ ભેગી કરવી હોય છે. પ્લેઓનેક્સિયા એનાથી આગળ વધે છે. આ એક એવી આંધળી માનસિક ભૂખ છે, જેમાં માણસને માત્ર વધુ નથી જોઈતું, પણ બીજાના હકની વસ્તુ છીનવીને જ સંતોષ મળે છે. પોતાના હિસ્સા કરતાં વધારે પડપંચ કરવાની અને બીજાને કચડીને આગળ નીકળી જવાની ક્રૂર વૃત્તિ એટલે પ્લેઓનેક્સિયા. અહીં તમારી તરસ ત્યારે જ છીપાય છે જ્યારે સામેવાળાનો ગ્લાસ ખાલી થાય.

આ વિચાર પ્રાચીન ગ્રીક ફિલસૂફીનો છે. પ્લેટો અને એરિસ્ટોટલે પોતાના ગ્રંથોમાં આ રોગનું ઊંડું વિશ્લેષણ કર્યું હતું. એરિસ્ટોટલના મતે ન્યાય એટલે સૌને પોતાનો યોગ્ય હિસ્સો મળવો, અને પ્લેઓનેક્સિયા એટલે સામાજિક ન્યાયનો સીધો વધ. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સમાજના નિયમો તોડીને બીજાનું પડાવી લેવાને પોતાની બહાદુરી માને, ત્યારે આખી વ્યવસ્થા સડી જાય છે. ગ્રીક વિચારકો આને નૈતિક પતનનું સૌથી ખતરનાક લક્ષણ ગણતા.

આ આપણી રોજિંદી નફરતનું કારણ છે. ભારતીય શહેરોનો ટ્રાફિક જુઓ. ચાર રસ્તે રેડ લાઇટ હોય ત્યારે બધા લાઈનમાં ઊભા છે. પણ એક ભાઈ પોતાની એસયુવી લઈને ડાબી બાજુથી આખી કતાર કાપીને સીધા આગળ ઘૂસી જશે. એમને માત્ર જલ્દી પહોંચવું નથી, નિયમ પાળનારાઓને મૂર્ખ સાબિત કરવા છે. ફૂટપાથ પેદલ ચાલનારાઓ માટે છે, પણ બાઇકવાળો હોર્ન વગાડીને રાહદારીને હડસેલી દેશે. આ સામાન્ય ઉતાવળ નથી, આ બીજાની જમીન અને હક આંચકી લેવાની પ્લેઓનેક્સિયા છે.

આપણા શહેરી જીવનમાં આ રોગ સામાન્ય શિષ્ટાચારને ખાઈ ગયો છે. લોકલ ટ્રેનમાં સીટ ખાલી થાય ત્યારે લાઈનમાં ઊભેલાને બદલે પાછળથી ધક્કો મારીને રૂમાલ ફેંકનારો માણસ આ જ માનસિકતાથી પીડાય છે. તેને લાગે છે કે તે હોશિયાર છે. વાસ્તવમાં તે નૈતિક રીતે કંગાળ છે. જ્યારે કોઈ સમાજ આવી દાદાગીરીને 'સ્માર્ટનેસ' ગણવા માંડે, ત્યારે સભ્યતા મરી પરવારે છે.

જે માણસ બીજાના હકનું છીનવીને સુખી થવા માગે છે, એ પોતાના ઘરમાં આગ લગાડીને પ્રકાશ શોધતો હોય છે.