પ્લેઝર પ્રિન્સિપલ

માણસ મૂળભૂત રીતે આળસુ અને ભોગી પ્રાણી છે. આપણું મગજ તાત્કાલિક સુખ શોધે છે અને પીડાથી ભાગે છે. સિગ્મંડ ફ્રોઈડે આ માનસિક વૃત્તિને 'પ્લેઝર પ્રિન્સિપલ' કહ્યો હતો. મગજનો આદિમ ભાગ કોઈ તર્ક કે ભવિષ્ય જાણતો નથી. તેને અત્યારે ને અત્યારે મજા જોઈએ છે. ભૂખ લાગે એટલે ખાવું, કંટાળો આવે એટલે મનોરંજન શોધવું અને અઘરા કામથી મોં ફેરવી લેવું.

ફ્રોઈડે વીસમી સદીની શરૂઆતમાં મનોવિશ્લેષણના પાયામાં આ વાત મૂકી હતી. તેમણે સમજાવ્યું કે બાળક માત્ર આ નિયમ પર જ જીવે છે. રડે છે કારણ કે દૂધ જોઈએ છે, ધીરજ જેવી કોઈ ચીજ એનામાં નથી હોતી. પુખ્ત થવાનો અર્થ એ છે કે માણસ 'રિયાલિટી પ્રિન્સિપલ' શીખે. એટલે કે આવતીકાલના મોટા ફાયદા માટે આજની ક્ષણિક મજા છોડવાની ક્ષમતા. પણ સભ્યતાના ગમે તેટલા થર ચડાવો, અંદર બેઠેલું જાનવર તો તત્કાળ સુખ જ માગે છે.

આ નિયમ સમજવો એટલા માટે જરૂરી છે કારણ કે આપણી આખી આધુનિક અર્થવ્યવસ્થા તમારી આ નબળાઈ પર ચાલે છે. સોશિયલ મીડિયાની અનંત સ્ક્રોલિંગ, જંક ફૂડ કે ઓનલાઇન ખરીદી—આ બધું તમારા મગજના એ જ આદિમ કેન્દ્રને ઉત્તેજિત કરે છે. શિસ્ત એટલે બીજું કશું નહીં, પણ આ આંધળી ભૂખ સામે લડવાની તમારી સભાન તાકાત. જે માણસ પોતાની તાત્કાલિક લાલસા પર કાબૂ નથી રાખી શકતો, તેનું રિમોટ કંટ્રોલ બીજાના હાથમાં જતું રહે છે.

બોર્ડની પરીક્ષાની તૈયારી કરતો વિદ્યાર્થી આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ધારો કે પાર્થ બારમા ધોરણની પરીક્ષા પહેલાં ભૌતિકવિજ્ઞાનના અઘરા દાખલા ગણવા બેસે છે. મગજને તરત પરિશ્રમનો ભાર લાગે છે. સામે ટેબલ પર મોબાઈલ પડ્યો છે. પુસ્તક વાંચવામાં કંટાળો અને પીડા છે, જ્યારે એક રીલ જોવામાં ત્વરિત મજા છે. મગજનો આદિમ હિસ્સો તરત દલીલ ઘડે છે: 'પાંચ મિનિટ જોઈ લઉં, પછી તાજો થઈને ભણીશ.' એ પાંચ મિનિટ ક્યારે બે કલાક બની જાય છે તેની ખબર પણ નથી પડતી. પાર્થ આળસુ નથી, એ માત્ર મગજના સૌથી જૂના નિયમનો શિકાર બન્યો છે.

જે માણસ તાત્કાલિક સુખની ગુલામીમાંથી મુક્ત નથી થતો, ભવિષ્ય એની પાસેથી વ્યાજ સહિત વસૂલાત કરે છે.