આયોજનની ભ્રમણા

કોઈ પણ નવું કામ શરૂ કરતી વખતે માણસ અચૂક એક ભૂલ કરે છે: તે માને છે કે બધું સમયસર પતી જશે. ખર્ચ અંદાજ મુજબ જ થશે. કોઈ અણધારી મુશ્કેલી નહીં આવે. વાસ્તવિકતા સાવ જુદી હોય છે. ભૂતકાળમાં આપણા જ દસ પ્રોજેક્ટ્સ મોડા પડ્યા હોય તો પણ અગિયારમા વખતે આપણને એમ જ લાગે છે કે આ વખતે તો પાંચ મહિનામાં જ કામ પૂરું થઈ જશે. આ વલણને મનોવિજ્ઞાનમાં 'પ્લાનિંગ ફેલેસી' કહે છે. આપણે ભવિષ્યનો અંદાજ બાંધતી વખતે સમય, ખર્ચ અને જોખમને સાવ નાના ગણીએ છીએ, અને ફાયદાઓને બહુ મોટા ધારી લઈએ છીએ.

આ વિચાર ડેનિયલ કાહનેમન અને આમોસ ત્વર્સ્કીએ ૧૯૭૯માં દુનિયા સામે મૂક્યો હતો. પાછળથી કાહનેમને ડેન લવાલો સાથે મળીને આ વ્યાખ્યા વધુ સ્પષ્ટ કરી. આ કોઈ આળસ કે બેદરકારી નથી. આ મગજની રચનામાં રહેલી એક નિર્દોષ પણ જીવલેણ ભ્રમણા છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે આ ભ્રમણા માત્ર પોતાના કામ પૂરતી જ નડે છે. બાજુવાળો ઘર બનાવતો હોય ત્યારે આપણને બરાબર ખબર હોય છે કે એનું કામ એક વર્ષ લંબાશે અને બજેટ બહાર જશે. પણ જ્યારે આપણો વારો આવે, ત્યારે આપણું વ્યવહારુ ડહાપણ ગાયબ થઈ જાય છે.

આ ભ્રમણાનો શિકાર સરકારી કોન્ટ્રાક્ટરોથી લઈને સામાન્ય માણસ સુધી સૌ બને છે. રસ્તાઓ, પુલો કે સોફ્ટવેર પ્રોજેક્ટ્સ સમયસર પૂરા ન થવાનું મૂળ કારણ બજેટની અછત નથી, ખોટો અંદાજ છે. આપણે શ્રેષ્ઠ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને ટાઈમટેબલ બનાવીએ છીએ. ટ્રાફિક, માંદગી, કાગળિયાની ઢીલ કે વરસાદ જેવી સહજ બાબતોને આપણે પ્લાનિંગમાંથી બાદ કરી નાખીએ છીએ. પરિણામે તણાવ વધે છે, ખિસ્સું ખાલી થાય છે અને છેવટે સમાધાનો કરવા પડે છે.

ન્યૂ જર્સીમાં રહેતા મુકેશભાઈનું ઉદાહરણ લો. એમણે વડોદરામાં પોતાનો જૂનો બંગલો તોડીને નવું મકાન બનાવવાનું નક્કી કર્યું. મુકેશભાઈએ અમેરિકા બેઠા ગણતરી મૂકી: આઠ મહિના અને પચાસ લાખ રૂપિયા. ડિસેમ્બરની રજાઓમાં ગૃહપ્રવેશનું મુહૂર્ત પણ કાઢી લીધું. ભારતના કડિયા, કોર્પોરેશનની મંજૂરીઓ, ચોમાસું અને મટિરિયલના ભાવવધારાને એમણે કાગળ પર ગણ્યા જ નહીં. પરિણામ એ આવ્યું કે અઢી વર્ષ વીતી ગયા, ખર્ચ એંસી લાખને આંબી ગયો અને મુકેશભાઈ હજુ ઝૂમ કૉલ પર કોન્ટ્રાક્ટર સાથે ઝઘડી રહ્યા છે.

નકશા હંમેશાં સીધા હોય છે, રસ્તાઓમાં જ ખાડા પડે છે.