વિચિત્ર માંગણીની તરકીબ

કોઈ સામાન્ય સવાલ પૂછો ત્યારે સામેવાળો માણસ મગજ ચલાવ્યા વગર 'ના' પાડી દે છે. એનું મગજ ઓટોપાયલટ પર ચાલે છે. રસ્તા પર ભિખારી આવીને 'દસ રૂપિયા આપો' કહેશે તો તમે ખિસ્સામાં હાથ નાખ્યા વગર માથું હલાવી દેશો. પણ જો એ માણસ અચાનક આવીને કહે કે 'મને સત્તર રૂપિયા આપશો?' તો તમારી ગાડી થંભી જશે. તમે એક સેકન્ડ માટે વિચારશો: સત્તર રૂપિયા કેમ? આ ચોંકાવનારી, વિચિત્ર અને અણધારી માંગણી સામેવાળાના મગજની ચાલતી કેસેટ અટકાવી દે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને પીક ટેકનિક કહેવાય છે.

આ વિચાર ૧૯૯૪માં અમેરિકન સમાજ-મનોવૈજ્ઞાનિક રોબર્ટ સાંતોસ, માર્ક લેવે અને એન્થોની પ્રાતકાનિસે પ્રયોગ કરીને સાબિત કર્યો હતો. એમણે જોયું કે રસ્તા પર લોકો પાસે પા કે અડધો ડોલર માંગવા કરતાં જ્યારે સત્તર કે સાડત્રીસ સેન્ટ માંગવામાં આવ્યા, ત્યારે મદદ કરનારા લોકોની સંખ્યા સીધી બમણી થઈ ગઈ. માણસ જ્યારે રોજિંદા વાતાવરણમાં હોય ત્યારે એ સામાજિક સ્ક્રિપ્ટ મુજબ જાગ્યા વગર જીવે છે. અણધારી સંખ્યા સાંભળતાં જ એનું મગજ અટકે છે, જિજ્ઞાસા જાગે છે અને એ મૂળ વાત સાંભળવા તૈયાર થાય છે.

જ્યાં સુધી તમે સામેવાળાનું રૂટિન ધ્યાન ભંગ ન કરો, ત્યાં સુધી તમારો અવાજ એના કાન સુધી પહોંચતો નથી. વેચાણ, વાટાઘાટો અને સંબંધોમાં આ જ નિયમ ચાલે છે. ગોળગોળ સામાન્ય વાતો સામે મગજ બહેરાશ કેળવી લે છે. ચોક્કસ અને અજુગતી વિગતો માણસને સચેત કરે છે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં સરકારી ભરતીની તૈયારી કરતા હજારો ઉમેદવારો વચ્ચે આ રોજ બને છે. કોઈ નવો છોકરો સિનિયર પાસે જઈને કહે કે 'મને યુપીએસસીની તૈયારી માટે માર્ગદર્શન આપોને', તો સિનિયર એને સાંભળ્યા વગર જ 'પછી આવીશ' કહીને રવાના કરી દેશે. પણ જો એ જ ઉમેદવાર સીધો જઈને પૂછે કે 'ઇતિહાસના પેપર-૨માં ત્રીજા પ્રશ્ન માટે ૧૪ મિનિટ ફાળવવી કે ૧૧ મિનિટ?' તો સિનિયર અટકી જશે. એનું ઓટોપાયલટ તૂટી જશે. એ બે ઘડી વિચારશે કે આ છોકરો સામાન્ય ભીડ જેવો નથી, એને કંઈક ચોક્કસ પૂછવું છે. એક વિચિત્ર સવાલ બંધ દરવાજો ખોલી નાખે છે.

સામાન્ય માંગણીઓ સામે લોકો બહેરા થઈ જાય છે. દુનિયાનું ધ્યાન ખેંચવું હોય તો થોડી વિચિત્રતા ધારણ કરવી પડે.