તાત્વિક નાદારી

ખિસ્સું ખાલી થાય ત્યારે માણસ નાદાર બને છે, પણ જ્યારે ખોપરીમાંથી પાયાના મૂલ્યો ઉડી જાય ત્યારે એ તાત્વિક રીતે નાદાર બને છે. ફિલોસોફિકલ બેન્કરપ્સી એટલે કોઈ સંસ્થા, વિચારધારા કે માણસ પાસે બહારથી ચમકતો ઢાંચો હોય, પણ અંદર કોઈ નક્કર સિદ્ધાંત કે નીતિમત્તાનું વજૂદ જ ન હોય. શબ્દો મોટા હોય, લક્ષ્યો મહાન દેખાતા હોય, પણ ઊંડાણમાં તપાસો તો કોઈ આધાર ન મળે. આ માત્ર ભૂલ નથી. આ પાયા વગરની ઇમારત છે, જે ગમે ત્યારે ધસી પડવાની રાહ જોઈ રહી છે.

આ કોઈ લેબોરેટરીમાં જન્મેલો મનોવૈજ્ઞાનિક શબ્દ નથી. તાજેતરના વૈચારિક વિવાદોમાં બૌદ્ધિકોએ આ શબ્દપ્રયોગ એવા વાદો સામે વાપર્યો છે જે ઉપરથી તાર્કિક દેખાય છે પણ ભીતરથી પોલા હોય છે. આ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ ખબર નથી. પણ વિચાર સદીઓ જૂનો છે. જ્યારે કોઈ વિચારધારા પોતાના જ ગૂંચવાયેલા તર્કોમાં ફસાઈને સાચી માનવતા કે નૈતિકતા ગુમાવી બેસે, ત્યારે એ વિચારક કે સંસ્થા તાત્વિક રીતે નાદાર જાહેર થાય છે.

સૌથી મોટો ખતરો એ છે કે આવી નાદારી બહારથી બહુ સ્માર્ટ દેખાય છે. લોકો સ્લાઇડ્સ, ચાર્ટ્સ અને ભારેખમ ગણતરીઓ પાછળ પોતાની શૂન્યતા છુપાવે છે. જ્યારે તમારી પાસે નિર્ણયો લેવા માટેનું નૈતિક હોકાયંત્ર જ ન હોય, ત્યારે તમે અનુકૂળતા મુજબ ગમે તે અર્થહીન કામને ન્યાયી ઠેરવી શકો છો. નફો વધારવા કે પ્રસિદ્ધિ મેળવવા માટે ખોટું કરવું એ માત્ર ગુનો નથી, એ વિચારની કંગાળિયત છે.

બેંગલુરુના એક ચમકતા એડટેક સ્ટાર્ટઅપનું દ્રશ્ય જુઓ. કાચની કેબિનમાં સ્થાપક ભાષણ આપે છે કે અમારો હેતુ ભારતના ગરીબ બાળકોને શિક્ષણ આપવાનો છે. મિશન સ્ટેટમેન્ટમાં ક્રાંતિની વાતો લખી છે. પણ અસલિયતમાં શું ચાલે છે? સેલ્સમેન મધ્યમવર્ગીય મા-બાપને ડરાવીને, બેંક લોન લેવડાવીને નકામા સબ્સ્ક્રિપ્શન પધરાવી દે છે. આ કંપની ખોટમાં ચાલે છે એટલે નાદાર નથી. એ કરોડપતિ હોવા છતાં તાત્વિક રીતે નાદાર છે, કારણ કે એનો હેતુ અને એનું કર્મ એકબીજાના કટ્ટર દુશ્મન છે.

બેંક બેલેન્સ વધવાથી બુદ્ધિ કે ચરિત્ર નથી વધતાં; ખાલી ખોપરી પર સોનાનો ઢોળ ચડાવવાથી માણસ વિચારક નથી બની જતો.