ઉત્ક્રાંતિની ખોટી લાલચ

આપણા મગજને છેતરવું સાવ સહેલું છે. લાખો વર્ષોના જંગલી જીવનમાં આપણું શરીર અમુક ચોક્કસ સંકેતો શોધવા ટેવાયેલું હતું. મીઠી વસ્તુ મળે એટલે કેલરી મળી, સમાજમાં માન મળ્યું એટલે જીવવાની શક્યતા વધી. પણ આધુનિક દુનિયાએ એક વિચિત્ર રમત રમી છે. એણે અસલ પરિણામ વગર માત્ર મજાની નકલી નકલો ઊભી કરી દીધી છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ ભ્રમને ફેનોટાઇપિક ઇન્ડલ્જન્સ કહે છે. ઉત્ક્રાંતિ જે સિદ્ધિ પાછળ આપણને દોડાવતી હતી, આપણે એના બદલે માત્ર એના ખોખલા આનંદમાં સંતોષ માની લઈએ છીએ.

આ વિચાર ઉત્ક્રાંતિ મનોવૈજ્ઞાનિક વિલિયમ વોન હિપ્પલે પોતાના પુસ્તક 'ધ સોશિયલ લીપ'માં રોબર્ટ ત્રિવર્સ સાથેના સંશોધનોના સંદર્ભે મૂક્યો હતો. પૂર્વજો માટે સ્વાદિષ્ટ ફળ મળવું એટલે તાકાત મળવી. આજે આપણે ખાંડ ભરેલું પેકેટ ખાઈને મગજને તૃપ્ત કરી દઈએ છીએ, ભલે શરીર બગડે. વીડિયો ગેમમાં રાજા બની જઈએ છીએ, ભલે વાસ્તવિક જિંદગીમાં બેરોજગાર બેઠા હોઈએ. મગજને લાગે છે કે મોટો જંગ જીતી લીધો, પણ ઉત્ક્રાંતિની દૃષ્ટિએ હાથમાં શૂન્ય આવે છે.

આ છટકું આધુનિક જીવનમાં સર્વવ્યાપી છે. જ્યારે સુવિધા વધી જાય છે, ત્યારે મહેનત ગાયબ થઈ જાય છે અને માત્ર ભ્રામક ડોપામાઇન બચે છે. મગજ જે રસાયણોથી ઉત્સાહિત થાય છે, તે રસાયણો હવે સસ્તી મનોરંજન દુકાનોમાં વેચાય છે. આપણે ખરેખર આગળ વધ્યા વગર આગળ વધ્યાનો નશો માણીએ છીએ. ઊંડાણપૂર્વકના સંબંધો કે સાચી સિદ્ધિ વગર ફક્ત તેના પ્રતીકો ભેગા કરવાની આ માનસિક બીમારી છે.

બોલિવૂડની ચમકતી દુનિયા આનું ચોખ્ખું ઉદાહરણ છે. મુંબઈના વર્સોવા કે અંધેરીના કેફેમાં બેસીને દરરોજ હજારો યુવાનો પોતાને આવતી કાલના રાજકપૂર કે અમિતાભ બચ્ચન માને છે. તેઓ આખો દિવસ કલા, પાત્ર અને સિનેમાની ચર્ચા કરે છે. એક્ટર જેવી દાઢી રાખે છે અને બોહેમિયન કપડાં પહેરે છે. અભિનેતા બનવા માટે જે અમાનવીય સંઘર્ષ, અસ્વીકાર અને રિયાઝ જોઈએ, તે ગાયબ છે. કલાકાર હોવાનો બાહ્ય દેખાવ અને એનું વાતાવરણ એમને અસલ કળા વગર જ અંદરથી સંતુષ્ટ કરી દે છે. સાચી સફળતા વગર માત્ર ફિલ્મવાળા હોવાની મજા લૂંટાય છે.

નકલી મહેલની મજા લેતા રહેશો તો અસલ ઝૂંપડું પણ વેચાઈ જશે.