નિરાશાવાદ પૂર્વગ્રહ

દુનિયા ખરાબ થવાની છે એવું માની લેવું એ આપણો જૂનો શોખ છે. જ્યારે કોઈ પરિસ્થિતિ અનિશ્ચિત હોય ત્યારે મગજ આપોઆપ સૌથી ખરાબ પરિણામની કલ્પના કરી લે છે. આ કોઈ વાસ્તવિકતા નથી, મનની એક ગંદી ચાલ છે. મનોવિજ્ઞાનમાં તેને પેસિમિઝમ બાયસ કહે છે. માણસ પોતાના નસીબ કરતાં દુર્ભાગ્યની શક્યતાને ઘણી મોટી ગણી લે છે. સારા પરિણામો સંભવ હોય તો પણ નજર માત્ર સંભવિત આફતો પર જ ચોંટેલી રહે છે.

આ વિચાર ક્યાંથી આવ્યો? મનોવિજ્ઞાન અને વર્તણૂક અર્થશાસ્ત્રમાં આ પૂર્વગ્રહ દાયકાઓથી ચર્ચામાં છે. ડેનિયલ કાહનેમન અને અમોસ ત્વર્સ્કીએ જોખમ અને નુકસાનના ડર પર ઘણું કામ કર્યું. ઉત્ક્રાંતિના હિસાબે આ સમજી શકાય તેવું છે. જંગલમાં જીવતા આદિમાનવ માટે આશાવાદી હોવું જોખમી હતું. ઝાડી હલે ત્યારે સિંહ જ હશે એવું માની લેનાર બચી જતો. પણ આજે જંગલ નથી, શહેર છે. છતાં જૂનો ભય ખોપરીમાંથી નીકળતો નથી.

આ પૂર્વગ્રહ તમને નિર્ણયો લેતા અટકાવે છે. નવી નોકરી છોડવી, નવો ધંધો શરૂ કરવો કે અજાણ્યા શહેરમાં જવું—બધું જ અશક્ય ભાસે છે. માણસ પરિણામ આવે તે પહેલાં જ હારીને બેસી જાય છે. સમસ્યા એ નથી કે આપત્તિઓ આવતી નથી. ખરી તકલીફ એ છે કે મગજ દરેક નાની મુશ્કેલીને મોટી આપત્તિ બનાવીને રજૂ કરે છે.

મુંબઈ કે અમદાવાદના ટ્રાફિકમાં આ રોજ દેખાય છે. ધારો કે કિશોરભાઈને બાંદ્રાથી અંધેરી ટ્રેન પકડવી છે. લોકલ ૧૦ મિનિટ મોડી પડે એટલે કિશોરભાઈ માની લેશે કે આજે તો આખી સિસ્ટમ પડી ભાંગી. આજે તો ઇન્ટરવ્યૂ છૂટી જ જશે, નોકરી નહીં મળે અને જિંદગી બરબાદ થઈ જશે. ટ્રેન ૧૫ મિનિટમાં આવી પણ જાય અને તેઓ સમયસર પહોંચી પણ જાય, પણ આગલી ૪૦ મિનિટ તેમણે પોતાની જ કલ્પનાના નરકમાં વિતાવી દીધી હોય છે. આ ભારતીય રોજિંદી ચિંતાનું સસ્તું મોડેલ છે.

જે બન્યું જ નથી તેના શોકમાં જીવવું, એ આધુનિક માણસની સૌથી મોટી મૂર્ખાઈ છે.