પરસ્પેક્ટિવ બ્લાઇન્ડનેસ

આપણે જે જોઈએ છીએ તેને જ આખી દુનિયા માની લઈએ છીએ. આપણી આંખ સામે એક ચોક્કસ ચશ્મો ચડેલો છે. મુશ્કેલી એ નથી કે ચશ્મો છે, મુશ્કેલી એ છે કે આપણને ખબર જ નથી કે આપણે ચશ્મો પહેર્યો છે. આ માનસિક મર્યાદાને 'પરસ્પેક્ટિવ બ્લાઇન્ડનેસ' કહે છે. માણસ પોતાની વિચારસરણીના ચોકઠામાં એટલો કેદ હોય છે કે તેને બીજા કોઈનો દૃષ્ટિકોણ સાચો કે ઉપયોગી લાગતો જ નથી. પોતાની અંધતા પ્રત્યેની આ અંધતા બહુ ખતરનાક હોય છે.

આ વિચાર બ્રિટિશ લેખક મેથ્યુ સૈયદે પોતાના ૨૦૧૯ના પુસ્તક 'રેબલ આઇડિયાઝ'માં પ્રચલિત કર્યો. તેમનો મુદ્દો સીધો હતો: બુદ્ધિશાળી લોકો પણ જ્યારે એક જ પૃષ્ઠભૂમિમાંથી આવે છે, ત્યારે તેઓ એકસરખી રીતે વિચારે છે. તેઓ સાથે મળીને પણ મોટી ભૂલો કરે છે, કારણ કે તેમની પાસે વૈવિધ્યસભર દૃષ્ટિ હોતી નથી. પોતાનો નજરીયો જ અંતિમ સત્ય છે એવો ભ્રમ ટીમને કે સંસ્થાને અંદરથી પોકળ બનાવી દે છે.

આ આંધળાપણાની કિંમત રોજિંદા નિર્ણયોમાં ચૂકવવી પડે છે. જ્યારે તમે સામેવાળાના અનુભવને સમજવાનો ઇનકાર કરો છો, ત્યારે તમે કોઈ નવો રસ્તો શોધી શકતા નથી. આપણે સામા માણસને ખોટો સાબિત કરવામાં આખી શક્તિ વાપરી નાખીએ છીએ, કારણ કે એ આપણા માળખામાં ફિટ બેસતો નથી. જે લોકો પોતાના પૂર્વગ્રહોથી અજાણ રહે છે, તેઓ આખરે સાંકડી ગલીમાં જઈને અટકી પડે છે.

આપણું સંયુક્ત કુટુંબ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ઘરના વડીલ મગનબાપા છેલ્લાં ચાલીસ વર્ષથી કરિયાણાની દુકાન ચલાવે છે. તેમનો દીકરો હવે ધંધો ઓનલાઇન લઈ જવા માગે છે કે નવી પ્રોડક્ટ્સ ઉમેરવા માગે છે. બાપા સીધા ઉકળી ઊઠે છે, 'અમે આખી જિંદગી કાઢી નાખી, તું અમને ધંધો શીખવીશ?' બાપાને દીકરાનો વિચાર ભૂલભરેલો નથી લાગતો, પણ અપરિચિત લાગે છે. પોતાની જૂની પદ્ધતિ સિવાય દુનિયામાં બીજો કોઈ વેપાર હોઈ શકે એ સ્વીકારવાની તેમની ક્ષમતા જ મરી પરવારી છે. આ જીદ નથી, આ દૃષ્ટિહીનતા છે.

જે માણસને પોતાનો જ ખૂણો આખું આકાશ લાગે છે, એને અજવાળું પણ અંધકાર જેવું જ દેખાય છે.