પેરીમીટર્સ ટ્રેપ્સ

આપણે જાતે બનાવેલી સીમાઓમાં જ પુરાઈને નિર્ણયો લઈએ છીએ. મગજ એક અદ્રશ્ય વાડ બાંધી દે છે અને માને છે કે આખી દુનિયા આટલી જ છે. આ માનસિક મર્યાદાઓને વર્તનવિજ્ઞાની નુઆલા વોલ્શે ૨૦૨૪ના પુસ્તક 'ટ્યુન ઇન'માં 'પેરીમીટર્સ ટ્રેપ્સ' નામ આપ્યું. આ શબ્દ દસ ચોક્કસ પક્ષપાતો અને માનસિક ભ્રમોનો બનેલો એક સંક્ષિપ્ત સંગ્રહ છે. આપણો અહંકાર, ભૂતકાળની આદતો, સામાજિક દબાણ અને જોખમથી ડરવાની વૃત્તિ આપણી આસપાસ એક પરિમિતિ બનાવી દે છે. માણસ વાસ્તવિકતા નથી જોતો, પોતાની પરિમિતિની અંદર ગોઠવાયેલા પૂર્વગ્રહો જ જુએ છે.

જ્યારે બજાર કે સંજોગો બદલાય છે ત્યારે સૌથી મોટો માર આ સીમાઓ મારે છે. માણસ માને છે કે જે જૂના નિયમોથી અત્યાર સુધી જીત્યા, તેનાથી જ ભવિષ્ય પણ જીતાશે. પરિમિતિ માત્ર વિચારવાની જગ્યા સંકુચિત નથી કરતી, તે બહારથી આવતા વાસ્તવિક અવાજો અને ચેતવણીઓને સાંભળવા પણ નથી દેતી. અંદરનો ઘોંઘાટ એટલો મોટો હોય છે કે બહારનું સત્ય સંભળાતું નથી. શ્રેષ્ઠ મેનેજર કે હોંશિયાર વેપારી પણ આ જ ફાંદામાં ફસાય છે, કારણ કે પોતાના બનાવેલા ચોકઠાની બહાર જોવું અસ્વસ્થ કરે છે.

સુરતના મહિધરપુરા હીરા બજારમાં આ દ્રશ્ય રોજ ભજવાય છે. પેઢીઓથી કુદરતી હીરાનું કામ કરતા જૂના વેપારીએ મનમાં સીમા બાંધી લીધી કે લેબ-ગ્રોન હીરા તો કાચના ટુકડા છે, આપણો ગ્રાહક એ ક્યારેય નહીં ખરીદે. તે પોતાની પરિમિતિમાં સુરક્ષિત રહ્યો અને બહાર બદલાતા વિશ્વના વલણને નકારતો રહ્યો. જ્યારે દુકાનનું ભાડું પણ ન નીકળ્યું અને યુવાન હરીફો આગળ નીકળી ગયા, ત્યારે સમજાયું કે લેબ-ગ્રોન હીરા કોઈ રમકડું નહોતા. એમની પોતાની માનસિક વાડે જ એમને આંધળા કરી દીધા હતા.

શાણપણ એ નથી કે તમે વાડની અંદર કેટલું સારું દોડો છો. ખરી ચતુરાઈ એ સમજવામાં છે કે વાડ કોણે અને કેમ બાંધી હતી. જો સમયસર પોતાની આંધળી માન્યતાઓ તોડતાં ન આવડે, તો બજાર તમને એ વાડ સમેત બહાર ફેંકી દેશે.

જે માણસ પોતાની માનસિક સરહદોને જ અંતિમ સત્ય માની લે છે, એ પોતાના બનાવેલા પાંજરાનો ખુદ જ કેદી બને છે.