કદાચિત્ નજરનો ભ્રમ

જેરેમી બેન્થમનો પેનોપ્ટીકોન એક એવો ગોળાકાર જેલનો વિચાર હતો જ્યાં કેદીને સતત લાગે કે ચોકીદાર તેને જોઈ રહ્યો છે. એ જૂની સદીનો ડર હતો. આજના ડિજિટલ યુગમાં સર્વેલન્સ એવો સીધો કે નિશ્ચિત નથી રહ્યો. સમાજશાસ્ત્રી ગેરી ટી. માર્ક્સે ૨૦૧૬માં પોતાના પુસ્તક 'વિન્ડોઝ ઇનટુ ધ સોલ'માં એક નવો શબ્દ આપ્યો: પરહેપ્સિકોન. આનો અર્થ સરળ છે. કોઈ તમારી પર સતત નજર રાખીને બેઠું જ છે એવું નથી, પણ કદાચ જોઈ પણ રહ્યું હોય. બધું અસમંજસ, શરતી અને ધૂંધળું છે.

આ મોડેલમાં કોઈ સર્વશક્તિમાન સત્તા ચોવીસ કલાક સ્ક્રીન સામે નથી બેઠી. પરિણામો નિશ્ચિત નથી. ક્યારેક તમારો ડેટા પકડાય, ક્યારેક સાવ અવગણાઈ જાય અને ક્યારેક વર્ષો પછી અચાનક સામે આવે. આ અનિશ્ચિતતા જ માણસના મગજ સાથે રમત રમે છે. પેનોપ્ટીકોનમાં ભય નક્કી હતો, એટલે વર્તન ચોક્કસ બની જતું. પરહેપ્સિકોનમાં તમે 'કદાચ'ના અંધારામાં જીવો છો. કોઈ જોઈ રહ્યું છે કે નહીં તેની ખાતરી ન હોવા છતાં, માણસ અંદરથી સતત સંકોચાતો રહે છે.

ન્યૂ જર્સી કે લંડનમાં વસતા આપણા એનઆરઆઈ પરિવારો આ માનસિકતાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ઘરના દરવાજે રિંગ કેમેરો લાગ્યો છે અને લિવિંગ રૂમમાં વાઇફાઇ કેમેરો. અમદાવાદ બેઠેલા વૃદ્ધ મા-બાપ કે સાસરીવાળા ફોનમાં ગમે ત્યારે લાઇવ જોઈ શકે છે. વહુ રસોડામાં કામ કરતી હોય ત્યારે તેને પાકી ખબર નથી હોતી કે સાસુ અત્યારે સ્ક્રીન ખોલીને બેઠા છે કે ઊંઘે છે. કદાચ જુએ છે, કદાચ નથી જોતા. આ 'કદાચ' એટલો ભારે પડે છે કે માણસ પોતાના જ ઘરમાં સહજ રહી શકતો નથી. સ્વતંત્રતા છીનવાઈ જાય છે, કોઈ સીધા હુકમ વિના.

પરહેપ્સિકોન આધુનિક કંટ્રોલનું સૌથી સસ્તું અને ક્રૂર હથિયાર છે. કંપનીના લેપટોપમાં કીબોર્ડ ટ્રેકર હોય કે ઓફિસનું સોફ્ટવેર, બોસ ખરેખર દર મિનિટે ચકાસતો નથી. પણ એ તપાસી 'શકે' છે એ વિચાર જ કર્મચારીને પાળતો બનાવી દે છે. માણસ હવે બાહ્ય સજાથી નહીં, પણ પોતાની કલ્પનાથી બંધાય છે.

જ્યાં કેમેરાની ખાતરી ન હોય પણ શંકા પૂરી હોય, ત્યાં માણસ પોતાની જ જેલનો ચોકીદાર બની જાય છે.