પરકોલેશન જાળી

કોફી ગળાય ત્યારે ગરમ પાણી પાવડરના કણો વચ્ચેથી નીચે ઉતરે છે. એ પ્રક્રિયાને પરકોલેશન કહેવાય. ગણિત અને ભૌતિકશાસ્ત્રમાં આ મોડેલ ૧૯૫૭માં બ્રોડબેન્ટ અને હેમર્સલીએ રજૂ કર્યું હતું. એમણે કલ્પના કરી કે એક જાળી છે. એ જાળીના ખાના અમુક જગ્યાએ ખુલ્લા છે અને અમુક જગ્યાએ બંધ. જો ખુલ્લા ખાનાઓની સંખ્યા એક ચોક્કસ હદ વટાવે, તો પાણી એક છેડેથી બીજા છેડે સડસડાટ વહી જાય. એ હદ ન આવે ત્યાં સુધી પ્રવાહી અટકી રહે. આ આખી રચનાને પરકોલેશન લેટિસ કહે છે.

આ માત્ર ભૌતિક વિજ્ઞાન નથી, માનવ સમાજનું નકશો છે. વિચારો, અફવાઓ અને નવી પ્રોડક્ટ્સ શૂન્યાવકાશમાં નથી ફેલાતી. એ સંબંધોની જાળી મારફતે વહે છે. જ્યાં સુધી નેટવર્કના તાર પૂરતા પ્રમાણમાં જોડાયેલા ન હોય ત્યાં સુધી ગમે તેટલા પૈસા ખર્ચો, વાત આગળ વધતી નથી. એક નાનો વધારાનો સંપર્ક અચાનક આખા તંત્રને જોડી દે છે. એ ક્ષણે જમાવડો અચાનક વિસ્ફોટ બની જાય છે.

ભારતના બિઝનેસ જગતમાં આ ઘટના વારંવાર જોવા મળે છે. કોઈ નવી યુપીઆઈ એપ કે ક્યુઆર કોડનું ઉદાહરણ લો. શરૂઆતમાં કંપની કરોડો રૂપિયા જાહેરાતો પાછળ ફૂંકી મારે છે, પણ પરિણામ સાધારણ મળે છે. એક દિવસ કરિયાણાવાળા કાંતિભાઈ એ વાપરવાનું શરૂ કરે છે. પછી બાજુનો શાકભાજીવાળો જોડાય છે, સામેનો ચાવાળો જોડાય છે. અચાનક આખી બજાર કેશલેસ થઈ જાય છે. લોકો માને છે કે ચમત્કાર થયો. ચમત્કાર નથી હોતો, પરકોલેશન લેટિસમાં ખુલ્લા ખાનાઓનું પ્રમાણ ક્રિટિકલ પોઇન્ટ વટાવી ગયું હોય છે.

બ્રાન્ડ્સ ઘણીવાર ગ્રાહકો ખરીદવા માટે દોડે છે, પણ સંબંધોની જાળી તપાસતી નથી. જો બે માણસો વચ્ચેનો પુલ તૂટેલો હોય તો વિચાર ત્યાં જ મરી જશે. ક્રાંતિ લાવવા માટે આખા દેશને જગાડવાની જરૂર નથી હોતી. માત્ર નેટવર્કના યોગ્ય બિંદુઓ વચ્ચેનો રસ્તો ખુલ્લો કરવાનો હોય છે.

ટીપાં ભેગાં કરવાથી પૂર નથી આવતું; પૂર ત્યારે આવે છે જ્યારે માટીમાં છિદ્રો એકબીજાને મળી જાય છે.