લોલક અસર

માનવજાત ક્યારેય સંતુલન પર ટકી શકતી નથી. ઘડિયાળના લોલકની જેમ સમાજ એક છેડેથી બીજા છેડે સતત ઝૂલ્યા કરે છે. ભૌતિકશાસ્ત્રમાં લોલક જ્યારે એક તરફ પૂરી તાકાતથી જાય, ત્યારે ગુરુત્વાકર્ષણ તેને વચ્ચે રોકાવા દેતું નથી; એ બમણા વેગથી બિલકુલ સામેના છેડે ધકેલાય છે. સમાજશાસ્ત્ર અને રાજકારણમાં આને 'પેન્ડુલમ ઇફેક્ટ' કહે છે. એક અતિક્રમણમાંથી મુક્ત થવા જતાં માણસ હંમેશાં સામા છેડાના બીજા અતિક્રમણમાં જઈને પડે છે. સ્થિરતા કે શાંતિ માત્ર વચ્ચેથી પસાર થતી ક્ષણિક અવસ્થા બની રહે છે.

આ વિચાર ભૌતિકવિજ્ઞાનનો છે, પણ તેને સમાજ, અર્થતંત્ર અને વિચારધારાના અભ્યાસમાં ૧૯મી સદીથી વિચારકો વાપરતા આવ્યા છે. ઇતિહાસ કોઈ સીધી રેખામાં ચાલતો નથી, એ હિંચકા જેવો છે. અતિશય બંધનમાંથી મુક્તિ તરફ દોડતો સમાજ છિન્નભિન્ન સ્વચ્છંદતા તરફ પહોંચી જાય છે. પછી એ અરાજકતાથી કંટાળીને પ્રજા ફરીથી કડક સરમુખત્યાર કે રૂઢિચુસ્ત નિયમોના ખોળે માથું મૂકી દે છે. મધ્યમ માર્ગ હંમેશાં કંટાળાજનક લાગે છે, કારણ કે માનવીય આવેગને હંમેશાં ચરમસીમા પર જીવવું ગમે છે.

આ અસરનું સૌથી મોટું નુકસાન એ છે કે સુધારો ક્યારેય ટકતો નથી. લોકો સુધારાના નામે અતિરેક કરે છે. જૂની પરંપરાની ખામીઓ દૂર કરવાને બદલે આખી પરંપરાને જ ઉખેડી ફેંકે છે, અને પછી પસ્તાવો થતાં નવી વ્યવસ્થાને પણ એટલી જ ધિક્કારે છે. એક ભૂલ સુધારવા માટે બીજી વિપરીત ભૂલ કરવામાં ઊર્જા વેડફાઈ જાય છે. કોઈ પણ ક્ષેત્રમાં અતિ-ઉત્સાહ એ વાતની ગેરંટી છે કે ટૂંક સમયમાં એટલી જ ઘેરી નિરાશા સામેથી આવવાની છે.

આપણા નવરાત્રિના આયોજનો કે મંદિર ટ્રસ્ટો આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ધારો કે એક સોસાયટીના ગરબામાં અમુક વર્ષો સુધી પારિવારિક માહોલ રહે. પછી નવી પેઢી આવે અને ડીજે, બાઉન્સર્સ, લાખો રૂપિયાની લાઈટો અને ક્લબ જેવો તમાશો શરૂ કરે. બે વર્ષ ધમાલ ચાલે. અવાજ અને અશ્લીલતાથી કંટાળીને વડીલો બળવો પોકારે. લોલક સામા છેડે જાય: ત્રીજા વર્ષે લાઉડસ્પીકર પણ બંધ, તાળીઓના તાલે જૂના પદો અને આરતી સિવાય બધું જ પ્રતિબંધિત. કાન ફાડી નાખતા અવાજમાંથી સીધા સ્મશાન જેવી શાંતિમાં. મોકળાશ અને શિસ્ત વચ્ચેનું સંતુલન કોઈને જોઈતું જ નથી.

જે સમાજ મધ્યમાં ઊભા રહેવાનું શીખતો નથી, એણે આખી જિંદગી એક છેડેથી બીજા છેડા તરફ હિંચકા ખાતાં જ ઉલટીઓ કરવી પડે છે.