ખાનદાનીનો પૂર્વગ્રહ

કોઈ માણસ કેવો છે તે જોવાની મહેનત કરવાને બદલે તે ક્યાંથી આવે છે તે જોઈને ફેંસલો કરવો એ જૂની બીમારી છે. વિજ્ઞાનમાં પેડિગ્રી શબ્દ વંશાવળી માટે વપરાય છે, પરંતુ આધુનિક કોર્પોરેટ જગતમાં આ એક આંધળો પૂર્વગ્રહ બની ગયો છે. માણસનું કામ ગૌણ થઈ જાય છે અને એનો ભૂતકાળ મુખ્ય બની જાય છે. એની ડિગ્રી, એની અગાઉની કંપની અને એનું સામાજિક નેટવર્ક જોઈને એની હોશિયારી નક્કી થાય છે. આ એક બૌદ્ધિક આળસ છે, જેમાં યોગ્યતાને બદલે માત્ર બ્રાન્ડ નેમની પૂજા થાય છે.

આ સંજ્ઞા કોઈ એક મનોવૈજ્ઞાનિકે બનાવેલો સત્તાવાર નિયમ નથી. જીનેટિક્સમાં પેડિગ્રી એનાલિસિસ જૂનો વિષય છે, પણ મેનેજમેન્ટની ભાષામાં આ વિચાર જાતે વિકસ્યો છે. કોઈ જાણીતી વ્યક્તિએ આ શબ્દ પુસ્તકમાં નોંધ્યો હોય તેવો ચોક્કસ પુરાવો નથી. છતાં કોર્પોરેટ જગતની હાયરિંગ પ્રક્રિયાઓમાં આ રોગ દાયકાઓથી ઘર કરી ગયો છે. લોકો સીવી વાંચે છે ત્યારે વ્યક્તિની વાસ્તવિક આવડત નહીં, પણ એના થપ્પા ચકાસે છે.

આ પૂર્વગ્રહનું સૌથી મોટું નુકસાન એ છે કે તે વ્યવસ્થાને અંદરથી સડાવી દે છે. ખાનદાની પૂર્વગ્રહ ધરાવતા મેનેજરો એવું માને છે કે જે વ્યક્તિ પ્રખ્યાત કોલેજમાંથી આવી છે તે ભૂલ કરી જ ન શકે. બીજી તરફ, કોઈ સામાન્ય સંસ્થામાંથી આવેલો અસલી હીરો ક્યારેય નજરે ચડતો નથી. પરિણામે સંસ્થામાં ફક્ત દેખાડો કરનારા, ભારેખમ અંગ્રેજી બોલનારા અને પોતાના ભૂતકાળના ટેકે જીવનારા લોકોનો જમાવડો થઈ જાય છે.

બેંગલુરુ કે ગુરુગ્રામના સ્ટાર્ટઅપ જગતમાં આ રોજનું નાટક છે. કોઈ યુવાન આઈઆઈટી કે આઈઆઈએમનો સિક્કો લઈને આવે એટલે ફંડ આપનારાઓ અને એચઆર મેનેજરો અંજાઈ જાય છે. ધારો કે સામે એક સાધારણ સરકારી એન્જિનિયરિંગ કોલેજનો છોકરો બેઠો છે જેણે વાસ્તવમાં જટિલ કોડિંગનું સોલ્યુશન એકલે હાથે બનાવી નાખ્યું છે. છતાં નોકરી કે લાખોનું ફંડ પેલા બ્રાન્ડેડ માણસને મળે છે, ભલે એણે પ્રોજેક્ટમાં ખાલી પ્રેઝન્ટેશન બનાવ્યા હોય. કામ અટકે છે ત્યારે ખબર પડે છે કે ડિગ્રી મોટી હતી, પણ દિમાગ ખાલી હતું.

કાગળ પરના મોટા સિક્કા માણસની બુદ્ધિની ગેરંટી નથી આપતા, માત્ર એના નસીબની સાબિતી આપે છે.