ઉપકારની આગળ ધપતી સાંકળ

કોઈએ તમારી મદદ કરી. તમે આભાર માન્યો અને હિસાબ ચૂકતે કર્યો. આ સાદો વહેવાર છે. પણ સાચી સામાજિક મૂડી આ રીતે નથી બનતી. જ્યારે કોઈ અજાણ્યો માણસ તમારા પર ઉપકાર કરે અને બદલામાં કશું ન માંગે, ત્યારે મનમાં એક નવું ઋણ જન્મે છે. તમે એ ઉપકાર મૂળ માણસને પાછો નથી આપતા, પણ ત્રીજા કોઈ તદ્દન અજાણ્યા માણસ તરફ વાળી દો છો. આને પે-ઈટ-ફોરવર્ડ ઈફેક્ટ કહે છે. આ સીધી લેવડદેવડ નથી, એક સદ્ભાવનાની સાંકળ છે.

આ વિચાર કેથરિન રાયન હાઈડની ૧૯૯૯ની નવલકથા ‘પે ઈટ ફોરવર્ડ’થી જાણીતો બન્યો. જોકે ખ્યાલ જૂનો છે, પણ સામાજિક મનોવિજ્ઞાનમાં તેને ‘ડાઉનસ્ટ્રીમ રેસિપ્રોસિટી’ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો. નિયમ ચોખ્ખો છે: ઉપકાર પાછો ન વાળો, તેને આગળ ધકેલો. એક માણસ ત્રણ અજાણ્યાની મદદ કરે, એ ત્રણ બીજા નવની કરે. ગણિત સાદું છે, પરિણામ ઘાતક રીતે મોટું છે.

આપણા દેશમાં રમતગમતની દુનિયા આનું જીવંત ઉદાહરણ છે. હરિયાણાના એક અંતરિયાળ ગામડાનો કુસ્તીબાજ યાદ કરો. તેની પાસે લંગોટ સિવાય કશું નહોતું. કોઈ જૂના પહેલવાને પોતાના ખિસ્સામાંથી બદામ અને ઘીના પૈસા આપ્યા, માટીના અખાડામાં દાવ શીખવ્યા. વર્ષો પછી પેલો છોકરો રાષ્ટ્રીય ચેમ્પિયન બને છે. હવે એ પેલા વૃદ્ધ ગુરુને પૈસા પાછા આપવા જાય તો ગુરુ સ્વીકારતા નથી. ગુરુ એક જ વાક્ય કહે છે: ‘અખાડામાં નવા આવેલા બે ભૂખ્યા છોકરાઓને સાચવી લેજે.’ આ જ શૃંખલા ઓલિમ્પિક સુધી પહોંચે છે.

આ મોડેલ સ્વાર્થી અર્થતંત્રને જોરદાર લપડાક મારે છે. બજાર કહે છે કે રોકડ ચૂકવો અને હિસાબ પતાવો. સમાજ કહે છે કે દેવું ચૂકવવાનું નથી, વહેંચવાનું છે. જ્યારે મદદનું ઋણ આગળ વધે છે ત્યારે આખો માહોલ સુરક્ષિત બને છે. જે સમાજમાં ઉપકાર અટકી જાય છે, ત્યાં સંબંધો વેપાર બની જાય છે.

જેણે મદદ કરી તેને વળતર આપવું વ્યાપાર છે, જે લાચાર છે તેને ઉગારવો સંસ્કૃતિ છે.