પાર્કરાઇઝેશન

જ્યારે આખી દુનિયા એક જ માણસની જીભ પ્રમાણે સ્વાદ બદલવા માંડે, ત્યારે તેને પાર્કરાઇઝેશન કહેવાય. રોબર્ટ પાર્કર નામના એક અમેરિકન વિવેચકે ૧૦૦ પોઈન્ટનું રેટિંગ આપવાનું શરૂ કર્યું. તેને ઘેરા રંગવાળી, ભારે આલ્કોહોલ અને વધારે મીઠાશ ધરાવતી ફ્રેન્ચ વાઈન ગમતી. જે બોટલને પાર્કર ૯૫થી ઉપર રેટિંગ આપે, તેની કિંમત રાતોરાત બમણી થઈ જતી. પરિણામે ફ્રાન્સ અને સ્પેનના સદીઓ જૂના વાઇનમેકર્સે પોતાની પરંપરાગત રીત છોડી દીધી. તેમણે એવી વાઈન બનાવવાનું શરૂ કર્યું જે પાર્કરને ભાવે. આખી દુનિયાનો સ્વાદ એકસરખો, કંટાળાજનક અને ફ્લેટ થઈ ગયો. વિવિધતા મરી ગઈ, એકહથ્થુ માપદંડ જીતી ગયો.

આ કોઈ દારૂ પૂરતી મર્યાદિત વાત નથી. આ તો બજારના દરેક ક્ષેત્રમાં બનતો શાશ્વત રોગ છે. જ્યારે બજારમાં કોઈ એક એલ્ગોરિધમ, એક એવોર્ડ કમિટી કે એક મુખ્ય વિવેચક આખો પ્રવાહ નક્કી કરવા લાગે, ત્યારે કારીગરો પોતાની મૌલિકતા ગુમાવી દે છે. લોકો સર્જન કરવાનું ભૂલીને માત્ર પરીક્ષા પાસ કરવાની ગાઇડબુક જેવું કામ કરવા માંડે છે. પરિણામે મૂળ સ્વાદ ગાયબ થાય છે અને એક ચોક્કસ બીબાઢાળ માલ તૈયાર થવા લાગે છે.

આપણા ભારતીય ક્રિકેટમાં પણ આ પાર્કરાઇઝેશન ચોખ્ખું દેખાય છે. આઈપીએલ અને ટી-૨૦ના ડેટા-એનાલિટિક્સ આવ્યા પછી દરેક બેટ્સમેન એક જ રીતે રમવા મથે છે. સ્થાનિક ક્રિકેટમાં કોઈ કલાત્મક લેગ-ગ્લાન્સ કે ધીરજપૂર્વક બોલ છોડવાની આવડત હવે નથી બચાવતું. ૧૪૦ના સ્ટ્રાઇક રેટ અને કવર પરથી લોફ્ટેડ શૉટ ફટકારવાની ક્ષમતા જ પૈસા અપાવે છે. રણજી ટ્રોફીમાં પણ યુવાન ખેલાડીઓ એવી જ બેટિંગ કરવા લાગ્યા છે જે કોઈ ફ્રેન્ચાઇઝીના સ્કાઉટના લેપટોપમાં ફિટ બેસે. દરેક છોકરો એક જ ઢાંચામાં ઢળાયેલો પાવર-હિટર બનવા માંગે છે. વીવીએસ લક્ષ્મણ જેવી કલાત્મકતા હવે પ્રોડક્શન લાઇનમાંથી બહાર ફેંકાઈ ગઈ છે.

જ્યારે સફળતાનું માપ માત્ર એક જ સ્કેલ પર નક્કી થવા લાગે, ત્યારે ઉત્કૃષ્ટતા ઘટતી જાય છે અને અનુકરણ વધતું જાય છે. આપણે મૂળિયું કાપીને ફળની સાઇઝ મોટી કરવા નીકળ્યા છીએ.

જ્યારે માપદંડ જ રાજા બની જાય, ત્યારે સામ્રાજ્યમાંથી કલા કાયમ માટે દેશવટો લઈ લે છે.