પરિવર્તનનો વિરોધાભાસી નિયમ

બદલાવ લાવવાની સૌથી મોટી ભૂલ એ છે કે માણસ પોતે જે નથી તે બનવાનો સીધો પ્રયત્ન કરવા લાગે છે. મનોવિજ્ઞાની આર્નોલ્ડ બેઇઝરે ૧૯૭૦માં આ સિદ્ધાંત આપ્યો હતો. એમનું સૂત્ર સાવ સીધું હતું: પરિવર્તન ત્યારે નથી થતું જ્યારે તમે પોતે જે બનવા માંગો છો તે બનવાનો દાવો કરો છો. પરિવર્તન ત્યારે થાય છે જ્યારે તમે ખરેખર જેવા છો, તેનો પૂરેપૂરો સ્વીકાર કરી લો છો. જ્યાં સુધી વાસ્તવિકતા સામે આંખ મિચામણાં ચાલુ રહે, ત્યાં સુધી કોઈ પણ સુધારો માત્ર દેખાડો બનીને રહી જાય છે.

આપણે બધા આદર્શની ખોટી મહોબ્બતમાં સબડીએ છીએ. જાતે જ જાત સાથે છેતરપિંડી કરીએ છીએ. ગુસ્સો આવતો હોય તો પણ શાંત હોવાનો ઢોંગ કરીએ છીએ, અંદરથી આળસુ હોવા છતાં ડાયરીમાં કડક શિસ્તના ટાઈમટેબલ બનાવીએ છીએ. આ યુક્તિ કામ કરતી નથી. વિરોધાભાસ એ છે કે પોતાની નબળાઈ સામે ઝૂકવું એ તેને સુધારવાની પહેલી શરત છે. જ્યારે તમે કબૂલો છો કે પરિસ્થિતિ બગડેલી છે, ત્યારે જ તમારો અહંકાર ઓગળે છે અને સાચો માર્ગ ખૂલે છે.

અમદાવાદ કે મુંબઈની કોઈ જૂની સોસાયટીની વાર્ષિક મીટિંગ જુઓ. પાછલા દસ વર્ષથી મેન્ટેનન્સ જમા નથી થતું, દીવાલોમાંથી પોપડા ઊખડે છે અને લિફ્ટ અઠવાડિયે બે વાર બંધ પડે છે. પણ મીટિંગમાં સેક્રેટરી ભાષણ આપે છે કે આપણી સોસાયટી આખા વિસ્તારમાં સૌથી સ્વચ્છ અને સભ્ય છે. બધા સભ્યો તાળી પાડે છે અને ઘરભેગા થઈ જાય છે. વર્ષો વીતી જાય છે પણ પ્લાસ્ટરનું એક થીગડુંય મરાતું નથી. જે દિવસે સોસાયટીના રહીશો એ સ્વીકારી લેશે કે આપણું બિલ્ડિંગ ખંડેર થઈ ગયું છે અને આપણે બધા બેદરકાર છીએ, બરાબર તે જ દિવસે રિનોવેશનનું કામ શરૂ થશે.

સુધારો ઈચ્છાશક્તિથી નહીં, સ્વીકારથી જન્મે છે. જ્યાં સુધી તમે પોતે કાદવમાં ઊભા છો તે માનવા તૈયાર ન થાઓ, ત્યાં સુધી તમારા હાથ ધોવાનો કોઈ અર્થ નથી રહેતો. જૂઠું બોલીને આગળ વધવા કરતાં સત્યનો પથ્થર છાતી પર મૂકીને ઊભા રહેવું સારું. પરિવર્તન કોઈ ચમત્કાર નથી, એ તો માત્ર વાસ્તવિકતા સાથે હાથ મિલાવવાનું પરિણામ છે.

જે માણસ પોતાની ખામી સ્વીકારવાની હિંમત નથી ધરાવતો, એ સુધરવાનું નાટક જ આખી જિંદગી કરતો રહે છે.