બચતનો વિરોધાભાસ

એક માણસ કરકસર કરે તો તે શાણો ગણાય. આખો દેશ એકસાથે કરકસર કરવા માંડે તો અર્થતંત્રનું દેવાળું ફૂંકાય. આ સાદો નિયમ છે, પણ સમજવો અઘરો છે. વ્યક્તિગત સ્તરે જે સદગુણ છે, તે સામૂહિક સ્તરે દુર્ગુણ બની જાય છે. જ્યારે દરેક નાગરિક પોતાના ખિસ્સા સીવી લે છે અને ભવિષ્યની ચિંતામાં પૈસા તિજોરીમાં ભરી રાખે છે, ત્યારે બજારમાં ખરીદી અટકી જાય છે. વેચાણ ઘટશે એટલે કારખાનાં બંધ થશે, નોકરીઓ જશે અને અંતે લોકોની આવક એટલી ઘટી જશે કે બચત કરવા માટે પણ કશું બચશે નહીં.

આ વિચાર અઢારમી સદીમાં બર્નાર્ડ મેન્ડેવિલે પોતાના લખાણોમાં મૂક્યો હતો. ત્યાર પછી અર્થશાસ્ત્રી જોન મેનાર્ડ કેઇન્સે ૧૯૩૬માં પોતાના વિખ્યાત પુસ્તકમાં આ ખ્યાલને વ્યવસ્થિત રીતે દુનિયા સમક્ષ મૂક્યો. એમણે સાબિત કર્યું કે તમારો ખર્ચ એ બીજા કોઈકની આવક છે. જો તમે એક રૂપિયો પણ વાપરવાનું બંધ કરો, તો બજારમાંથી કોઈકનો રોટલો છીનવાય છે. વ્યક્તિગત હિત અને સામૂહિક હિત વચ્ચે આ કાયમી ટકરાવ છે.

આપણા દેશમાં લગ્ન અને સામાજિક પ્રસંગોનું ગણિત જુઓ. ધારો કે એક જ્ઞાતિના વડીલો ભેગા થઈને નિર્ણય કરે કે હવેથી લગ્નમાં કોઈએ ધામધૂમ નથી કરવી, માત્ર પાંચ માણસો વચ્ચે સાદગીથી પતાવી દેવું. નૈતિક રીતે આ વિચાર અદભુત લાગે. પણ વ્યવહારમાં શું થાય? ટેન્ટવાળા, કેટરર્સ, મંડપવાળા, ફૂલવાળા, દરજી અને ઢોલીઓના ઘરમાં ચૂલા ઠરી જાય. જે પૈસા બજારમાં ફરતા હતા તે અચાનક અટકી જાય છે. કરિયાણાવાળાનો માલ નથી વેચાતો અને સોનીની દુકાને કાગડા ઊડે છે. એક જ્ઞાતિની બચતે આખા શહેરના નાના વેપારીઓની કમર તોડી નાખી.

અર્થતંત્ર નીતિશાસ્ત્ર પર નથી ચાલતું, રોકડના પ્રવાહ પર ચાલે છે. જ્યારે આખું ગામ પૈસા બચાવવા માંડે, ત્યારે આખું ગામ સામૂહિક ગરીબી તરફ ધકેલાય છે. મંદીના સમયે સરકારો લોકોને ખર્ચ કરવા માટે પ્રોત્સાહન આપે છે તેનું કારણ આ જ છે. પૈસો વહેતો રહે તો જ જીવંત છે, તિજોરીમાં પડેલો રૂપિયો અર્થતંત્ર માટે માત્ર એક નિર્જીવ ધાતુનો ટુકડો છે.

વ્યક્તિગત ડહાપણ જ્યારે સામૂહિક બની જાય, ત્યારે ઘણીવાર તે રાષ્ટ્રીય મૂર્ખામીમાં પરિણમે છે.