નિષ્ણાતતાનો વિરોધાભાસ

કોઈ એક વિષયમાં દાયકાઓ સુધી ખૂંપી રહેવાનો એક ગંભીર ગેરફાયદો છે. અનુભવ જેમ વધે તેમ માણસનાં ચશ્માં સાંકડાં થતાં જાય છે. આ વિચાર વ્યવસાયિક મનોવિજ્ઞાનમાં ‘પેરાડોક્સ ઓફ એક્સપર્ટાઇઝ’ તરીકે ઓળખાય છે. કોઈ એક લેખકે આ શબ્દ પહેલી વાર વાપર્યો હોય તેવો કોઈ દાવો નથી, પણ ડેવિડ એપ્સ્ટીન જેવા વિચારકોએ પોતાના પુસ્તક ‘રેન્જ’માં આ જડતાનું બહુ વિગતવાર વિશ્લેષણ કર્યું છે. જ્યારે તમે કોઈ કામમાં ભારે હોશિયાર બની જાઓ છો, ત્યારે તમારા મગજમાં અમુક ચોક્કસ બીબાં કાયમ માટે ગોઠવાઈ જાય છે. નવો પવન ફૂંકાય ત્યારે સૌથી પહેલાં જૂના નિષ્ણાતની જ દિશા ભૂલાય છે.

આનું કારણ સરળ છે. સાધારણ માણસ પરિસ્થિતિ બદલાય ત્યારે આજુબાજુ જોઈને નવેસરથી વિચારે છે. નિષ્ણાત પોતાના જૂના ડેટાબેઝ પર ભરોસો રાખીને બેસી રહે છે. તે ભૂતકાળની સફળતાઓને ભવિષ્યનો નકશો માની લેવાની ભૂલ કરે છે. વધુ પડતું ઊંડું જ્ઞાન વ્યક્તિને એટલી હદે જડ બનાવી દે છે કે તેને સીધી અને સાદી નવી તકો દેખાતી જ નથી. કોઈ નવો સવાલ સામે આવે ત્યારે સામાન્ય માણસ ‘કેમ નહીં?’ પૂછે છે, જ્યારે પીઢ પંડિત ‘આ તો આમ જ થાય’ કહીને દરવાજો બંધ કરી દે છે.

આ વિરોધાભાસ પ્રવાસ અને યાત્રાના ધંધામાં બહુ સ્પષ્ટ દેખાય છે. ધારો કે અમદાવાદની કોઈ પ્રતિષ્ઠિત ટ્રાવેલ એજન્સીના માલિક મનુભાઈ છે. છેલ્લાં ૩૫ વર્ષથી તેઓ ચારધામ અને કાશ્મીરની ગૂગલ વગરની ટૂરો સફળતાપૂર્વક ચલાવે છે. તેઓ પોતાને ટૂરિઝમના ભીષ્મ પિતામહ માને છે. જ્યારે નવી પેઢીના યુવાનો ઉત્તરાખંડમાં શાંત હોમસ્ટે કે સ્પિરિચ્યુઅલ સોલો ટ્રાવેલ તરફ વળ્યા, ત્યારે મનુભાઈ હસી કાઢતા હતા. એમનો દાવો હતો કે ગુજરાતી માણસ ગમે ત્યાં જાય, એને તો સાંજે દાળ-ભાત અને બસમાં પંચાવન જણાનું ટોળું જ જોઈએ. પરિણામ એ આવ્યું કે પાંચ વર્ષમાં નવી સ્ટાર્ટઅપ કંપનીઓએ એમનો આખો નવો ગ્રાહકવર્ગ છીનવી લીધો. મનુભાઈનો વર્ષોનો અનુભવ જ એમની સૌથી મોટી આંધળી દીવાલ સાબિત થયો.

ખરો ભય એ નથી કે તમે ઓછું જાણો છો. ભય એ વાતનો છે કે તમે જે જાણો છો તે હવે પૂરતું નથી, છતાં તમને પોતાની જૂની ડિગ્રીઓ પર અતૂટ શ્રદ્ધા છે. કુશળતા જ્યારે અહંકારમાં ફેરવાય ત્યારે નવી દિશાઓ મરી પરવારે છે.

અનુભવ જ્યારે આંખ પર ચશ્માં બનીને બેસી જાય, ત્યારે માણસને પોતાની જ ક્ષિતિજ દેખાતી બંધ થઈ જાય છે.