જનજાતિઓનું દૃષ્ટાંત

શાંતિ ક્યારેય એકતરફી હોતી નથી. જો ચાર પાડોશી સુખચેનથી જીવતા હોય અને પાંચમો હિંસક બની જાય, તો બાકીના ચારેય સામે ફક્ત બે જ રસ્તા બચે છે. કાં તો મરી જવું, અથવા પેલા લડાયક જેવા જ ક્રૂર બની જવું. સમાજશાસ્ત્રી એન્ડ્રુ બાર્ડ શ્મૂકલરે ૧૯૮૪માં પોતાના પુસ્તકમાં આ સિદ્ધાંત આપ્યો હતો. એમણે કહ્યું કે માનવ ઇતિહાસનો આ સૌથી મોટો ટ્રેજિક નિયમ છે. સ્પર્ધાના મેદાનમાં નિયમો સારો માણસ નહીં, પણ સૌથી આક્રમક માણસ નક્કી કરે છે.

આ કોઈ નૈતિક ઉપદેશ નથી, શુદ્ધ સત્તાનો ખેલ છે. જ્યારે પણ કોઈ વ્યવસ્થામાં નિયંત્રણ રાખનાર સર્વોચ્ચ સત્તા નથી હોતી, ત્યારે સત્તાનું સંતુલન સૌથી નિર્દય વ્યક્તિના હાથમાં સરકી જાય છે. સારા રહેવાની કિંમત ઘણીવાર પરાજય હોય છે. જો તમારે ટકી રહેવું હોય, તો તમારે પણ એ જ હથિયારો પકડવાં પડે છે જેનો તમે આજીવન વિરોધ કર્યો હતો. દુષ્ટતા માત્ર પોતાનો પ્રચાર નથી કરતી, એ સારા માણસોને પણ પોતાના જેવા બનવા મજબૂર કરે છે.

આપણે આ દૃશ્ય ભારતીય સંયુક્ત કુટુંબોમાં રોજબરોજ જોઈએ છીએ. ધારો કે એક વિશાળ વડીલોપાર્જિત ઘરમાં ત્રણ ભાઈઓ સદ્ભાવનાથી રહે છે. મિલકત કે ઘરખર્ચની કોઈ લેખિત વહેંચણી નથી, વિશ્વાસથી ગાડું ચાલે છે. હવે ચોથો ભાઈ વ્યવહારમાં કપટી અને આક્રમક નીકળે છે. એ હિસાબ ચોરી લે છે, કાનૂની નોટિસ મોકલે છે અને વાતવાતમાં ઝઘડો ઊભો કરે છે. બાકીના ત્રણ ભાઈઓ ભલે સંત જેવા હોય, પણ ટકી રહેવા માટે એમણે પણ વકીલો રોકવા પડે છે, કાગળો સંતાડવા પડે છે અને ચાલાકી શીખવી પડે છે. કુટુંબની આખી સંસ્કૃતિ પેલા એક આક્રમક માણસના સ્તરે આવીને ઊભી રહી જાય છે.

આ દુનિયામાં સજ્જનતા એક લક્ઝરી છે. જ્યાં સુધી સામેવાળો નિયમો માને છે ત્યાં સુધી જ નીતિમત્તા ટકે છે. એક પણ ગુંડો મેદાનમાં ઉતરે એટલે આખા મહોલ્લાએ લાકડીઓ ખરીદવી જ પડે છે. ભલાઈ આપોઆપ નથી ટકતી, એણે પોતાની રક્ષા માટે પૂરતા દાંત અને નખ રાખવા પડે છે.

જે લડાઈ તમે શરૂ નથી કરી, એના નિયમો પણ તમારા નક્કી કરેલા નથી હોતા.