કાગળ રૂપક

હવામાં ફેંકાયેલા શબ્દોની કોઈ કિંમત નથી. તમે ગમે તેટલી ચોખ્ખી દલીલ કરો, સામેવાળાના મગજમાં એ ધુમ્મસ જેવી તરતી રહે છે. પણ જેવી તમે ખિસ્સામાંથી પેન કાઢીને સામે પડેલા કાગળના ટુકડા કે નેપકિન પર એક લીટી દોરો છો, રમત બદલાઈ જાય છે. અવાજ અદ્રશ્ય છે, કાગળ નક્કર છે. માણસ કાન કરતાં આંખ પર દસ ગણો વધુ ભરોસો કરે છે. આ વિચારને 'પેપર મેટાફોર' કહેવાય છે.

સેલ્સ અને સમજાવટની દુનિયામાં આ શબ્દ જોએલ બાઉઅરે પોતાના પુસ્તક 'હાઉ ટુ પર્સ્યુએડ પીપલ હુ ડોન્ટ વોન્ટ ટુ બી પર્સ્યુએડેડ' (૨૦૦૪)માં લોકપ્રિય બનાવ્યો. કમ્પ્યુટરની દુનિયામાં પણ દાયકાઓ પહેલાં ડિજિટલ સ્ક્રીનને ટેબલ પર પડેલા કાગળ જેવી બતાવવા માટે આ જ શબ્દ વપરાતો. મૂળ વાત સાદી છે: જ્યારે કોઈ અમૂર્ત ગૂંચવણ ઊભી થાય, ત્યારે કાગળ પર સાદો આકાર કે ડાયાગ્રામ દોરીને સામેવાળાના મગજને એક ભૌતિક ટેકો આપવો.

આ કોઈ ચિત્રકળાની સ્પર્ધા નથી. આ વિચારને જમીન પર પટકવાની રીત છે. માણસ લાંબી વાતો સાંભળીને થાકી જાય છે અને અવિશ્વાસુ બને છે. પણ જ્યારે તમે તેની સામે બેસીને સાદી પેન્સિલથી બે ખાનાં કે એક તીર દોરો છો, ત્યારે તે તમારી સામે શંકાથી જોવાનું બંધ કરીને પેલા કાગળ સામે જોવા લાગે છે. ચર્ચા અહંકારની રહેતી નથી; એ કાગળ પર પડેલી રેખાની બની જાય છે.

સુરતના કાપડ બજાર કે મહિધરપુરાના હીરા બજારની ગાદીઓ પર આ કળા સદીઓથી લોહીમાં વહે છે. કોઈ નવો વેપારી લાખ રૂપિયાના કાપડના તાકા કે કેરેટના ભાવની માથાકૂટમાં ફસાય, ત્યારે જૂનો દલાલ કોઈ લાંબી થિયરી સમજાવતો નથી. તે પેકિંગના ભૂરા કાગળની પાછળ બોલપેનથી ત્રણ આંકડા અને એક ચોકઠું દોરે છે. 'જો ભાઈ, આ તારી પડતર, આ મારી દલાલી, અને આ તારો ચોખ્ખો નફો.' પાવરપોઇન્ટ પ્રેઝન્ટેશન જે કામ કલાકોમાં નથી કરી શકતું, તે કામ આ અડધા કાગળ પરની બે કાચી લીટીઓ સેકન્ડોમાં પતાવી દે છે.

જે વાત કાગળના સાદા ટુકડા પર દોરી શકાતી નથી, તે તમારા મગજમાં પણ હજુ સાફ નથી.