ઑક્સફર્ડ મ્યુઝ

અજાણ્યા માણસ સાથે પહેલી મુલાકાતમાં તમે શું બોલો છો? હવામાન, ટ્રાફિક કે પછી એ જ ઘસાયેલો સવાલ: 'તમે શું કરો છો?' આ છીછરી વાતો આપણને સુરક્ષિત રાખે છે, પણ અંદરથી કોરા રાખે છે. બ્રિટિશ ઇતિહાસકાર અને વિચારક થિયોડોર ઝેલ્ડિને આ ઔપચારિક મિથ્યાચાર તોડવા માટે ઈ.સ. ૨૦૦૦ના દાયકામાં ઑક્સફર્ડ ખાતે 'ઑક્સફર્ડ મ્યુઝ' નામની સંસ્થા શરૂ કરી. એમનો વિચાર સાદો હતો: બે અજાણ્યા માણસો સામસામે બેસે અને એકબીજાને એવા સવાલો પૂછે જે સામાન્ય રીતે કોઈ પૂછતું નથી. એ માટે એમણે એક ખાસ 'વાતચીતનું મેનૂ' બનાવ્યું, જેમાં પ્રેમ, ભય, એકલતા અને મહત્વકાંક્ષા જેવા ઊંડા વિષયો સામેલ હતા.

આ કોઈ રહસ્યમય દર્શન નથી, પણ એક સામાજિક કળા છે. ઝેલ્ડિનનું માનવું હતું કે માણસો એકબીજાથી કંટાળ્યા નથી, પણ એકબીજા સાથે જે અર્થહીન ભાષામાં વાત કરે છે તેનાથી થાકી ગયા છે. 'ઑક્સફર્ડ મ્યુઝ' એવી વ્યવસ્થા ઊભી કરે છે જ્યાં સામાજિક મુખોટા ઉતારી શકાય. તમે બીજા માણસની નોકરી કે ડિગ્રી જાણવાને બદલે એ સમજો છો કે એના મનમાં શું ચાલે છે. જ્યારે બે અજાણ્યા લોકો પોતાના પૂર્વગ્રહો બાજુ પર રાખીને ઊંડા અંગત પ્રશ્નોની આપ-લે કરે છે, ત્યારે સાચો સંવાદ જન્મે છે.

આજના ભારતીય માહોલમાં આ વિચાર ક્રાંતિકારી બની શકે છે. આપણા ટીવી ન્યૂઝ અને વૉટ્સએપ ગ્રૂપ્સ જુઓ. ત્યાં સંવાદ નથી, ફક્ત દેકારો અને ઝેર છે. વૉટ્સએપ ફેમિલી ગ્રૂપમાં બધા ફોરવર્ડ કરેલા પૂર્વગ્રહો ફેંકે છે, પણ કોઈ એકબીજાને એ નથી પૂછતું કે 'તમને જિંદગીમાં સૌથી મોટો ડર કયો લાગે છે?' ટીવી સ્ટુડિયોમાં બેઠેલા માણસો એકબીજા પર ચીસો પાડે છે, જાણે સામેવાળો માણસ નહીં પણ કોઈ ગુનેગાર હોય. સોશિયલ મીડિયા આપણને બકવાસ કરવાની પૂરી આઝાદી આપે છે, પણ સાંભળવાની ધીરજ છીનવી લે છે. ત્યાં સતત પ્રચાર છે, સંપર્ક નથી.

જો માણસ સાથે ખરેખર જોડાવું હોય તો અલ્ગોરિધમ અને ઔપચારિક ભદ્રતા બંનેની પેલે પાર જવું પડે. જ્યારે તમે કોઈ અજાણી વ્યક્તિ સામે બેસીને સાચા સવાલો પૂછવાની હિંમત કરો છો, ત્યારે જિંદગી વિશાળ બને છે. આપણી સમસ્યા એ નથી કે આપણે એકબીજાથી જુદા છીએ, પણ સમસ્યા એ છે કે આપણે એકબીજાને જાણવાની કોઈ રસપ્રદ કોશિશ જ કરતા નથી.

જે સમાજમાં ઊંડા પ્રશ્નો પૂછવાનું બંધ થઈ જાય, ત્યાં માણસો બસ એકબીજા પર ભસતા અજાણ્યાઓ બનીને રહી જાય છે.