પોતાની જગ્યા સાચવવાનો સિદ્ધાંત

કોઈ માણસને પગાર આપીને તેની પાછળ લાકડી લઈને ઊભા રહેવું એ સૌથી મોંઘો વેપાર છે. આ સિદ્ધાંતનો પાયો સાદો છે: માણસને સ્પષ્ટ લક્ષ્ય આપો, જરૂરી સાધનો આપો અને પછી રસ્તો ખાલી કરી આપો. દરેક નાની વાતમાં સૂચના લેવા દોડતો માણસ ક્યારેય માલિક જેવું વિચારી શકતો નથી. જ્યારે તમે કોઈને એના કામનો વિસ્તાર સોંપો છો અને એ વિસ્તારની પૂરી માલિકી એને આપો છો, ત્યારે એ નોકર મટીને ભાગીદાર જેવો બની જાય છે.

આ વિચાર રોબર્ટ પોઝને ૨૦૧૨માં આવેલા પોતાના પુસ્તક 'એક્સ્ટ્રીમ પ્રોડક્ટિવિટી'માં વ્યવસ્થિત રીતે મૂક્યો હતો. એમની દલીલ ચોખ્ખી હતી: મેનેજરે કલાકો ગણવાના ન હોય, પરિણામ જોવાનું હોય. ઓફિસમાં માઇક્રોમેનેજમેન્ટ એટલે કે દરેક કામ પર વગર કારણે નજર રાખવી એ અસમર્થતાની નિશાની છે. જો તમે કર્મચારીને પોતાની જગ્યાનો માલિક નહીં બનાવો, તો એ ભૂલની જવાબદારી પણ ક્યારેય પોતાના માથે નહીં લે. એ સીધું કહેશે કે તમે કહ્યું હતું એટલે મેં કર્યું.

આ વાત કામ કરવાની આખી માનસિકતા બદલી નાખે છે. ભારતીય સંસ્થાઓમાં સામાન્ય રીતે આદેશ આપવાની અને હુકમ ઉઠાવવાની જૂની સામંતશાહી આદત છે. પરિણામે નીચેના સ્તરે કોઈ નવું જોખમ લેવા તૈયાર થતું નથી. નિર્ણય લેવાનો અધિકાર જ્યાં સુધી વ્યક્તિ પાસે ન હોય ત્યાં સુધી તેની સર્જનાત્મકતા મરેલી રહે છે. સ્વાયત્તતા વગર કોઈ જવાબદારી ટકતી નથી.

ધારો કે સુરતમાં કાપડની મોટી પેઢી ચલાવતા હસમુખભાઈ છે. એમની દુકાને ચાર સેલ્સમેન છે. એક દુકાનદાર દરેક મીટર કાપડ વેચતી વખતે ભાવતાલ કરવા પોતે ગલ્લા પરથી બૂમો પાડે છે. બીજો વેપારી સેલ્સમેનને કહી દે છે કે આ આખો સેક્શન તારો, આટલો નફો મળવો જોઈએ અને ગ્રાહક તૂટવો ન જોઈએ. બીજો સેલ્સમેન દુકાનને પોતાની સમજીને ગ્રાહક સાચવી લેશે. પેઢી ત્યારે જ મોટી થાય જ્યારે શેઠનો ભાર મુનીમ વહેંચી શકે.

જે માણસને પોતાના નિર્ણયોની સજા કે મજા ભોગવવા નથી મળતી, એ આખી જિંદગી માત્ર હાજીહા કરતો ગુલામ જ રહે છે.