આક્રોશની ટેવ

કોઈ અન્યાય કે દુર્ઘટના પહેલી વાર સામે આવે ત્યારે લોહી ઉકળી ઊઠે છે. મુઠ્ઠીઓ ભીંસાય છે. માણસ ન્યાય માગવા નીકળી પડે છે. પણ એ જ કક્ષાનો આઘાત જો દર અઠવાડિયે, દરરોજ ટીવી સ્ક્રીન કે અખબારમાં પીરસાય, તો ધીમે ધીમે ભીતરનો અવાજ બુઠ્ઠો થઈ જાય છે. મગજ એ આક્રોશને પચાવી પાડે છે. લાગણીઓ સુન્ન થઈ જાય છે. અન્યાય સામે થતો ઉકળાટ જ્યારે રોજિંદી ટેવ બની જાય, ત્યારે પ્રતિકાર કરવાની ક્ષમતા ખતમ થઈ જાય છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આ સ્થિતિને ઉત્તેજના સામેની નિષ્ક્રિયતા કહે છે.

આ શબ્દપ્રયોગ કોઈ એક ચોક્કસ પુસ્તક કે વિચારક દ્વારા ઘડાયો હોવાનું નોંધાયું નથી. પણ સમકાલીન ચિંતન અને સમાજશાસ્ત્રમાં આ વિચાર ખૂબ ચર્ચાય છે. સતત ભડકાઉ સમાચારો અને આક્રોશ વચ્ચે જીવતી પ્રજા આખરે થાકી જાય છે. મગજ પોતાની ઊર્જા બચાવવા માટે લાગણીઓનું સ્વિચ-બોર્ડ બંધ કરી દે છે. જેને આપણે સંવેદનશીલતા કહીએ છીએ, તે વારંવારના ઘસારાથી ઘસાઈ જાય છે. સમાજ બધું જ જુએ છે, પણ કોઈ ઊંડી પ્રતિક્રિયા આપવાની તાકાત ગુમાવી બેસે છે.

આ જોખમી છે કારણ કે શાસકો અને સડેલી વ્યવસ્થાઓ માટે આ સુવર્ણકાળ છે. જ્યારે જનતા આક્રોશ વ્યક્ત કરીને થાકી જાય, ત્યારે ગંભીર ગુનાઓ પણ માત્ર આંકડા બનીને રહી જાય છે. માણસ વિચારે છે કે આ દેશમાં તો આવું જ ચાલવાનું. આ માનસિક શરણાગતિ અન્યાય કરનારાઓનું સૌથી મોટું હથિયાર છે. ગુસ્સો ગુમાવવો એટલે મૂળભૂત ચેતના ગુમાવવી.

આપણી સરકારી કે ટ્રસ્ટની હોસ્પિટલોના વોર્ડ જુઓ. ઓક્સિજન ખૂટી પડવાના સમાચારો આવે, પલંગ ન મળતાં દર્દી ફરસ પર દમ તોડી દે કે નકલી દવાઓનું કૌભાંડ પકડાય. પહેલી વાર લોકો રસ્તા પર ઊતરે છે. હોબાળો થાય છે. પછી ત્રીજી વાર એ જ વાત બને ત્યારે સ્વજનો માથું ધુણાવીને આગળ વધી જાય છે. ડૉક્ટરો અને સગાંઓ બંને આ અવ્યવસ્થાના આદી થઈ ગયા છે. કોઈ અવાજ ઉઠાવતું નથી, કારણ કે આક્રોશ હવે ઊર્જા નથી રહ્યો, એક રોજિંદી ટેવ બની ગયો છે.

જે સમાજ દરરોજ ગુસ્સે થાય છે, તે આખરે કોઈ વાતનો વિરોધ કરવા લાયક રહેતો નથી.