ઘોંઘાટમાંથી વ્યવસ્થાનો સિદ્ધાંત

આપણે માનીએ છીએ કે વ્યવસ્થા હંમેશાં કડક આયોજનથી જ બને છે. કોઈ ઉપર બેઠેલો શાસક હુકમ કરે, નિયમો ઘડે, ત્યારે જ પદ્ધતિ જળવાય. પણ પ્રકૃતિ અને જીવંત તંત્રો સાવ ઊંધી રીતે કામ કરે છે. બહારથી આવતો અનિશ્ચિત ઘોંઘાટ, અવ્યવસ્થા અને ધક્કામુક્કી જ ઘણી વાર આંતરિક સંગઠનને જન્મ આપે છે. સાયબરનેટિક્સના પ્રણેતા હાઈન્ઝ ફોન ફોર્સ્ટરે ૧૯૬૦ના દાયકામાં આ ખ્યાલ આપ્યો હતો. એમણે કહ્યું કે કોઈ જીવંત પ્રણાલી પર જ્યારે અરાજકતા કે અડચણનો આંચકો લાગે છે, ત્યારે તે પોતાની મેળે વધુ મજબૂત અને વ્યવસ્થિત માળખું શોધી કાઢે છે.

આ વાત સમજવી અઘરી નથી, સ્વીકારવી અઘરી છે. માણસનું મગજ અંધાધૂંધીથી ડરે છે. આપણે વિચારીએ છીએ કે અશાંતિ એ બરબાદીની શરૂઆત છે. હકીકતમાં, જે તંત્ર બિલકુલ સ્થિર અને કડક ચોકઠામાં પુરાયેલું હોય, તે એક નાના આંચકાથી તૂટી પડે છે. બહારનો અવાજ કે આંચકો તંત્રના જૂના જોડાણો તોડે છે અને નવા, વધુ કાર્યક્ષમ વિકલ્પો શોધવાની ફરજ પાડે છે. ઘોંઘાટ અહીં નડતર નથી, નવો આકાર આપનારું બળ છે. અંધાધૂંધી એ જ સર્જનની પૂર્વશરત છે.

મુંબઈની લોકલ ટ્રેન કે અમદાવાદના જૂના બજારના ટ્રાફિકને જુઓ. કોઈ ટ્રાફિક પોલીસ સિટી વગાડતો નથી, કોઈ લાલબત્તી કામ કરતી નથી. રિક્ષા, ગાય, સ્કૂટર અને લારીવાળા એકબીજાની સાવ નજીકથી પસાર થાય છે. ઉપરથી જોનારને આ લોહિયાળ અરાજકતા લાગે. પણ તમે ધ્યાનથી જુઓ, કોઈ કોઈને અડ્યા વગર અવિરત આગળ વધે છે. દરેક વાહનચાલક સામેના વાહનના આંચકા અને હલનચલન મુજબ પોતાની ગતિ જાતે નક્કી કરે છે. કોઈ કેન્દ્રીય નિયંત્રણ વિના પણ એક અદ્રશ્ય પ્રવાહ વહેતો રહે છે. આ જ ઘોંઘાટમાંથી ઉપજેલી વ્યવસ્થા છે.

જો તમે તમારા જીવન કે ધંધાને આંચકાઓથી બચાવવા માટે અતિશય બંધિયાર બનાવશો, તો તે સડી જશે. મુશ્કેલીઓ અને અણધાર્યા ફેરફારોને શત્રુ ન ગણો. એ તમારા આયોજનની ત્રુટિઓ છતી કરે છે અને કામ કરવાની નવી ક્ષમતા ખીલવે છે. જે તંત્ર બહારના ગોકીરાને પોતાની ગોઠવણમાં પચાવી લેતાં શીખી જાય, તેને કોઈ પણ સંકટ નમાવી શકતું નથી.

જે વૃક્ષ વાવાઝોડામાં ઝૂલતું નથી, તે જ મૂળમાંથી ઊખડી જાય છે.