સંતુલિત અલગતાવાદ

માણસને ટોળામાં ભળી જવું છે, પણ સાવ ખોવાઈ નથી જવું. આ આપણી જૂની બીમારી છે. આપણને કોઈ સમૂહનો ભાગ બનવાની ભૂખ છે, કારણ કે એકલા પડવાનો ડર લાગે છે. સાથે જ, આપણે બધા જેવા દેખાવા નથી માગતા. આપણને આપણી ખાસિયત સાચવવી છે. અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક મેરિલીન બ્રૂઅરે ૧૯૯૧માં આ ખેંચતાણ સમજાવી હતી. એમણે સિદ્ધાંત આપ્યો: ઑપ્ટિમલ ડિસ્ટિન્ક્ટિવનેસ. આપણું મગજ બે વિરોધી જરૂરિયાતો વચ્ચે સંતુલન શોધે છે—સમાનતા અને વિશિષ્ટતા.

જો તમે સાવ ટોળા જેવા બની જાઓ, તો તમારી ઓળખ ભૂંસાઈ જાય છે. ગૂંગળામણ થાય છે. પણ જો તમે સાવ નોખા પડો, તો બહિષ્કારનો ભય સતાવે છે. એટલે માણસ એવો વચલો રસ્તો પકડે છે જ્યાં એ કોઈ જૂથમાં સુરક્ષિત પણ રહે અને તે જૂથની અંદર પોતાની એક અનોખી છાપ પણ જાળવી રાખે. આ કોઈ દંભ નથી, સામાજિક અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની મનોવૈજ્ઞાનિક યુક્તિ છે.

આજના સોશિયલ મીડિયા અને વૉટ્સએપ યુનિવર્સિટીમાં આ ખેલ નગ્ન આંખે દેખાય છે. ધારો કે તમારા સોસાયટીના કે પરિવારના ગ્રૂપમાં રાજકારણની ચર્ચા ચાલે છે. ત્યાં એક સભ્ય એવો હશે જે ગ્રૂપની મુખ્ય વિચારધારા સાથે સો ટકા સંમત થશે. એ બતાવે છે કે તે પક્ષનો જ વફાદાર સિપાહી છે. પણ તરત જ એ પોતાની એક અલગ દલીલ ફેંકશે: 'પણ આ બાબતમાં આપણા નેતાએ થોડું આ વિચારવું જોઈતું હતું.' એ આખા ટોળાનો વિરોધ નથી કરતો, માત્ર પોતાની હોશિયારીનું લેબલ ચોંટાડે છે.

આ જ સિદ્ધાંત આપણી પ્રોફાઈલ તસવીરો અને સ્ટેટસમાં કામ કરે છે. આપણે બધા જેવો કુરતો પહેરીને દિવાળી ઉજવીશું, પણ તેનો રંગ જરાક અલગ પસંદ કરીશું. આપણે પ્રવાહની સાથે તરવું છે, પણ એક હાથ બહાર રાખીને, જેથી કિનારે ઊભેલા લોકો તાળી પાડી શકે. આ સંતુલન જ આપણને સંબંધોમાં ટકાવી રાખે છે.

ટોળામાં સમાઈ જવું એ લાચારી છે અને સાવ અલગ થઈ જવું એ જોખમ; માણસ આખી જિંદગી આ બે છેડા વચ્ચે દોરડા પર નાચે છે.