નિષ્ક્રિયતાનો પૂર્વગ્રહ

કંઈક ખોટું કરી બેસવાનો ડર માણસને હાથ બાંધીને બેસી રહેવા મજબૂર કરે છે. આ માનસિક ખામીનું નામ છે ઓમિશન બાયસ. જ્યારે બે વિકલ્પો સરખા નુકસાન તરફ દોરી જતા હોય, ત્યારે આપણું મગજ વિચિત્ર તર્ક લડાવે છે. જો આપણે કોઈ પગલું ભરીએ અને નુકસાન થાય, તો અપરાધભાવ ઘણો મોટો લાગે. પણ જો આપણે કંઈ ન કરીએ અને કુદરતી રીતે નુકસાન થઈ જાય, તો આપણે નિસાસો નાખીને છૂટી જઈએ છીએ. ક્રિયા દ્વારા થતું પાપ આપણને અક્ષમ્ય લાગે છે, પણ નિષ્ક્રિય રહીને વહોરેલું નુકસાન સહેલાઈથી પચી જાય છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાની ઈલાના રીતોવ અને જોનાથન બેરોને ૧૯૯૦ના દાયકામાં પ્રયોગો દ્વારા સાબિત કર્યો. તેમણે જોયું કે લોકો રસી લેવાથી થતી એક ટકા આડઅસરથી એટલા ડરે છે કે રોગથી મરવાના દસ ટકા જોખમને પણ સ્વીકારી લે છે. આપણી નૈતિકતા ક્રિયાશીલ ભૂલને ગુનો ગણે છે, જ્યારે હાથ જોડીને તમાશો જોવાની કાયરતાને નિર્દોષતા માને છે.

ધારો કે કોઈ મોટા ધાર્મિક ઉત્સવ કે મંદિરમાં શ્રાવણ માસની ભારે ભીડ એકઠી થવાની છે. ટ્રસ્ટી મંડળ પાસે નવો, વૈજ્ઞાનિક ક્રાઉડ કંટ્રોલ પ્લાન લાગુ કરવાની દરખાસ્ત આવે છે. પ્લાન સારો છે, પણ તેમાં પાંચ ટકા જોખમ છે કે નવી લાઈન સિસ્ટમથી થોડી અરાજકતા ફેલાઈ શકે. ટ્રસ્ટીઓ ચૂપચાપ ફાઈલ બાજુ પર મૂકી દે છે. કારણ? જો નવો નિયમ લાવ્યા પછી નાસભાગ મચી, તો આંગળી ટ્રસ્ટ તરફ ચીંધાશે. પરિણામે જૂની પદ્ધતિ ચાલુ રહે છે અને ભીડના દબાણમાં ચાર ભક્તો બેભાન થઈ જાય છે. ટ્રસ્ટીઓ હાથ ખંખેરી લે છે: ‘ભીડ જ એટલી હતી, અમારો શું વાંક?’

આ બચાવ માત્ર મંદિરો પૂરતો સીમિત નથી. સરકારી બાબુઓ નિર્ણયો અટકાવી રાખે છે જેથી ઓડિટમાં પકડાઈ ન જવાય. શેરબજારનો રોકાણકાર તૂટતા શેરને વેચતો નથી કારણ કે ખોટ બુક કરવાનો નિર્ણય તેની પોતાની ભૂલ ગણાશે. આખી જિંદગી આપણે એવા વહેમમાં કાઢી નાખીએ છીએ કે પગલું ન ભરવું એટલે કોઈ ગુનો ન કરવો. વાસ્તવમાં, અકર્મ પણ એક મોટું કર્મ છે.

નુકસાન રોકવા માટે હાથ ન હલાવવો, એ કોઈ સંન્યાસ નથી; એ માત્ર જવાબદારીમાંથી ભાગવાની સસ્તી ચાલાકી છે.