નિરીક્ષક અસર

કોઈને ખબર પડે કે એના પર નજર રાખવામાં આવી રહી છે, એટલે એનું વર્તન બદલાઈ જાય. આ બહુ સાદો અને નિર્દય નિયમ છે. પદાર્થવિજ્ઞાનમાં ઇલેક્ટ્રોનનું સ્થાન માપવા જાવ તો પ્રકાશનો ફોટોન પોતે જ તેને ધક્કો મારી દે છે. પરિણામ બદલાઈ જાય છે. માનસશાસ્ત્રમાં આ નિયમ વધુ વિકરાળ બને છે. કોઈ પણ પરિસ્થિતિનું માત્ર નિરીક્ષણ કરવાથી જ એ પરિસ્થિતિનું અસલ સ્વરૂપ નષ્ટ થઈ જાય છે.

આ વિચાર ભૌતિકશાસ્ત્રની લેબોરેટરીમાંથી આવ્યો, જ્યાં વૈજ્ઞાનિકો સમજ્યા કે સાધન પોતે પ્રયોગને દૂષિત કરે છે. વીસમી સદીમાં સામાજિક વિજ્ઞાનીઓએ જોયું કે માણસો પણ આવા જ છે. જ્યારે લોકોને ખબર પડે કે તેમના કામની નોંધ લેવાય છે, ત્યારે તેઓ અચાનક વધુ સજાગ, પ્રામાણિક કે કૃત્રિમ બની જાય છે. સત્ય એ છે કે તપાસનારની હાજરી પોતે જ પુરાવાને બદલી નાખે છે.

આ અસરનું નુકસાન એ છે કે આપણે ક્યારેય વાસ્તવિકતા જોઈ શકતા નથી, માત્ર અભિનય જોઈએ છીએ. ઓફિસમાં બોસ રાઉન્ડ પર નીકળે ત્યારે બધા કર્મચારીઓ અચાનક ગંભીર થઈને સ્ક્રીન સામે તાકી રહે છે. એ મહેનત નથી, નિરીક્ષક સામેનું નાટક છે. ઓડિટ આવે ત્યારે ચોપડા ચોખ્ખા થઈ જાય છે. તમે જે ક્ષણે કોઈ સિસ્ટમને માપવા જાવ છો, તે ક્ષણે એ સિસ્ટમ પોતાનો અસલ ચહેરો છુપાવી લે છે.

આપણી સોસાયટીઓમાં આ રોજેરોજ બને છે. ધારો કે અમદાવાદની કોઈ ફ્લેટ સ્કીમમાં કચરો ગમે ત્યાં ફેંકવાની સમસ્યા છે. કમિટી લિફ્ટ પાસે સીસીટીવી કેમેરો લગાવી દે છે. કેમેરો લાગતાં જ લોકો સજ્જન બની જાય છે. બધા ડસ્ટબિન વાપરે છે. સેક્રેટરી ખુશ થાય છે કે પ્રશ્ન ઉકેલાઈ ગયો. પણ હકીકતે માણસો સુધર્યા નથી હોતા; હવે તેઓ કેમેરાના બ્લાઇન્ડ સ્પોટવાળા સીડીના ખૂણામાં કચરો ફેંકવા માંડે છે. નિરીક્ષણે સમસ્યા હલ ન કરી, માત્ર તેનું સરનામું બદલી નાખ્યું.

કેમેરાની સામે સુધરેલો માણસ સજ્જન નથી હોતો, માત્ર સારો કલાકાર હોય છે.