સત્યાર્થતાનો ભ્રમ

જ્યારે કોઈ વાર્તા એકદમ સુસંગત લાગે, ત્યારે મગજ તેને આપોઆપ સાચી માની લે છે. વિગતો એકબીજામાં બરાબર ગોઠવાઈ જાય એટલે આપણને લાગે છે કે આપણી આગાહી અચૂક છે. ભલે તે ડેટા સાવ અધૂરો કે નકામો હોય, પણ સુમેળ જોઈને આવતો આ ખોટો આત્મવિશ્વાસ જ આપણી સૌથી મોટી નબળાઈ છે. માણસ પુરાવાની ગુણવત્તા નથી જોતો, વાર્તાની સુંદરતા જુએ છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિકો ડેનિયલ કાહનેમન અને આમોસ ત્વર્સ્કીએ ૧૯૭૩માં આપ્યો હતો. ઇઝરાયલી સૈન્યમાં ભરતી વખતે અધિકારીઓના ઇન્ટરવ્યુ લેતાં કાહનેમને સમજાયું કે ઉમેદવારનું તાત્કાલિક વર્તન જોઈને તેના ભવિષ્યના નેતૃત્વની જે આગાહીઓ થતી હતી, તે સાવ નિષ્ફળ જતી હતી. છતાં પરીક્ષકોને પોતાની ક્ષમતા પર અતૂટ ભરોસો હતો. આત્મવિશ્વાસ વાસ્તવિકતા કરતાં મોટો હતો.

આ ભ્રમ માણસને આંધળો બનાવે છે. આપણે માની લઈએ છીએ કે ભૂતકાળના બે-ત્રણ સુસંગત કિસ્સા જોઈને ભવિષ્ય વાંચી શકાય છે. સ્ટોક માર્કેટના એનાલિસ્ટ હોય કે કોઈ સંસ્થાના જૂના વડીલો, બધા પોતાની ધારણાને સચોટ માની બેસે છે. પરિણામ એ આવે છે કે અનિશ્ચિતતાની સામે આંખ આડા કાન થાય છે અને એક દિવસ આખો હિસાબ ઊંધો વળે છે.

અમદાવાદની એક જાણીતી પોળના નવરાત્રિ મંડળનો કિસ્સો જુઓ. ટ્રસ્ટી મનસુખભાઈ છેલ્લાં વીસ વર્ષથી ગરબીનું આયોજન કરે છે. એમણે આઠમા નોરતાની સાંજે આકાશમાં બે વાદળાં જોયાં અને જૂના ચોપડા ઉથલાવીને જાહેર કરી દીધું કે રાત્રે વરસાદ નહીં જ પડે, કારણ કે ગયા વર્ષે પણ આવા જ વાદળાં પછી પવન ફરી ગયો હતો. એમની દલીલમાં ગજબની સચ્ચાઈ અને આત્મવિશ્વાસ હતા. આયોજકોએ વોટરપ્રૂફ ટેન્ટનો ખર્ચ રદ કર્યો. રાત્રે દસ વાગ્યે ધોધમાર વરસાદ તૂટી પડ્યો, લાખો રૂપિયાના સ્પીકરો પલળી ગયા અને આખો ઉત્સવ ધોવાઈ ગયો. મનસુખભાઈનો ભરોસો એમના સિમિત અનુભવના તાલમેલ પર હતો, વાતાવરણના વિજ્ઞાન પર નહીં.

વાર્તા સુરેખ હોય એટલે સત્ય નથી બની જતી; આત્મવિશ્વાસ ઘણીવાર અજ્ઞાનનું આખરી શણગારેલું રૂપ હોય છે.