માસ્ટરીનો ભ્રમ

કશુંક વારંવાર જોવાથી કે વાંચવાથી એવું લાગે છે કે આપણે એમાં પારંગત થઈ ગયા. આ મનની સસ્તી છેતરામણી છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ‘ઇલ્યુઝન ઓફ માસ્ટરી’ કહે છે. કોઈ કુશળ કારીગરને લાકડું છોલતો જોઈને તમને લાગે કે કામ સાવ સહેલું છે. તમે પોતે છીણી હાથમાં પકડો ત્યારે ખબર પડે કે આંગળીઓ કપાઈ જાય છે. ઓળખ અને આવડત વચ્ચે મોટો ખાડો છે. મગજ માત્ર પરિચિત હોવાને જ પોતાની કુશળતા માની લે છે.

આ વિચાર બોધ્ઞાનાત્મક વિજ્ઞાન અને શિક્ષણશાસ્ત્રમાંથી આવે છે. પીટર બ્રાઉન અને હેનરી રોઇડિગર જેવા સંશોધકોએ પુસ્તક ‘મેક ઈટ સ્ટિક’માં આ માનસિક ખામીની વિગતે ચર્ચા કરી છે. જ્યારે કોઈ માહિતી આપણી નજર સામેથી વારંવાર પસાર થાય છે, ત્યારે મગજને લાગે છે કે તેણે એ બધું પચાવી લીધું છે. વાસ્તવમાં મગજ માત્ર નિષ્ક્રિય રીતે સાક્ષી બનતું હોય છે. જ્યાં સુધી કસોટી ન થાય, ત્યાં સુધી શીખવાની પ્રક્રિયા શૂન્ય હોય છે.

આ ભ્રમનું નુકસાન સીધું અને જીવલેણ છે. માણસ શીખવાનું બંધ કરી દે છે. જે વિદ્યાર્થી પુસ્તકના પાના પાંચ વાર ઉથલાવે છે, તેને લાગે છે કે બધું આવડી ગયું. પણ પરીક્ષા હોલમાં કાગળ કોરો રહે છે. આપણે યુટ્યુબ પર વીડિયો જોઈને કારનું એન્જિન રિપેર કરવાનો કે રસોઈ બનાવવાનો દાવો કરીએ છીએ. પણ અસલ મેદાનમાં પગ મૂકતાં જ હાંફી જવાય છે. કારણ કે માહિતી સરળતાથી મળી એટલે આપણને લાગ્યું કે હુનર પણ સહેલો હશે.

મુંબઈના ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં આ રોગ ઘરેઘરે જોવા મળે છે. રોજ અઢી કલાક ઉત્તમ વિશ્વ સિનેમા જોતો કોઈ યુવાન માની લે છે કે પોતે અનુરાગ કશ્યપ કે મણિરત્નમ બની ગયો છે. સ્ક્રીન પર કેમેરાની મૂવમેન્ટ કે અદાકારોનું અભિનય જોઈને મનમાં સ્ક્રિપ્ટ દોડવા લાગે. એને લાગે છે કે વાર્તા કહેવી સાવ રમત વાત છે. પણ જ્યારે પ્રોડ્યુસર સામે વીસ મિનિટની પિચ આપવાની આવે, કે શૂટિંગના સેટ પર પચાસ માણસો વચ્ચે કેમેરો ક્યાં મૂકવો એ નક્કી કરવાનું થાય, ત્યારે પરસેવો છૂટી જાય છે. સિનેમા જોવું એ મનોરંજન છે, સિનેમા બનાવવું એ મજૂરી છે.

બીજાની કળા જોવી એ દર્શક બનવું છે, સર્જક થવા માટે જાતે લોહી રેડવું પડે.