નકામી ગપસપ

માણસ બોલે છે કારણ કે એની પાસે કહેવા જેવું કંઈક છે, અથવા એ બોલે છે કારણ કે એ ચૂપ રહી શકતો નથી. આ બંને વચ્ચે જમીન-આસમાનનો તફાવત છે. જર્મન ફિલસૂફ માર્ટિન હાઇડેગરે ૧૯૨૭માં પોતાના પુસ્તક 'બીઇંગ એન્ડ ટાઇમ'માં આ સ્થિતિને 'નકામી ગપસપ' એટલે કે 'ગેરેડે' તરીકે ઓળખાવી હતી. આ કોઈ સામાન્ય પંચાત નથી. આ એક એવી ભાષાકીય બીમારી છે જ્યાં માણસ સત્યને ઊંડાણથી સમજવાને બદલે માત્ર બીજા પાસેથી સાંભળેલી વાતોનો પોપટપાઠ ઘૂંટતો રહે છે. શબ્દો વપરાય છે પુષ્કળ, પણ અર્થ કશું જ હોતો નથી.

આપણે માનીએ છીએ કે વાતો કરવાથી જ્ઞાન વધે છે. વાસ્તવમાં આ ગપસપ જ્ઞાનનો ભ્રમ ઊભો કરે છે. જ્યારે કોઈ વિષય વિશે બધા બોલવા લાગે, ત્યારે એ વિષયની વાસ્તવિક સમજણ ગુમ થઈ જાય છે. લોકો પોતાની મૌલિક વિચારસરણી ગુમાવી બેસે છે અને ટોળાંની જેમ બોલવા લાગે છે. તમે પુસ્તક વાંચ્યું નથી હોતું, પણ એની સમીક્ષા કરી નાખો છો. તમે ઘટના જોઈ નથી હોતી, પણ અભિપ્રાય આપી દો છો. બોલવાની આ સસ્તી ટેવ આપણને અસલ સત્યથી હજારો માઇલ દૂર ફેંકી દે છે.

આ આપઘાતી ટેવ આપણી પ્રવાસ સંસ્કૃતિમાં બરાબર પકડાય છે. હરિદ્વાર કે કાશીની ગંગા આરતી વખતે અથવા લદ્દાખના પહાડો સામે ઊભા રહીને પણ ગુજરાતીઓ મૌન રહી શકતા નથી. સામે હિમાલયની અફાટ શાંતિ પથરાયેલી હોય, અને આપણી ટૂર-બસના વડીલો હોટલના મેનુ કે શેરબજારના ભાવ પર ગળા ફાડીને ચર્ચા કરતા હોય. ઋષિકેશના ઘાટ પર બેસીને અંતર્મુખ થવાને બદલે, પાડોશીના દીકરાના કેનેડાના વીઝા કેમ અટકી ગયા એની વિગતો ચવાય છે. પ્રકૃતિનો ભવ્ય સન્નાટો સામે હોય ત્યારે પણ આપણને આપણો જ અવાજ સાંભળવો ગમે છે.

આ મનની એક ચાલાકી છે. મૌન માણસને ડરાવે છે, કારણ કે શાંતિમાં પોતાનો અસલી ચહેરો દેખાય છે. ખાલીપો છુપાવવા માટે આપણને સતત અવાજનું રમકડું જોઈએ છે. જ્યાં અનુભવ કરવાનો હોય ત્યાં આપણે લવારા શરૂ કરી દઈએ છીએ. પરિણામે, માણસ કાશી કે કેદારનાથ જઈ આવે છે પણ એનો અંદરનો કકળાટ જરાય ઓછો થતો નથી.

જે માણસ મૌનનો સામનો નથી કરી શકતો, એ પોતાની જ વાતોનો કચરો આખી દુનિયામાં ઢોળતો ફરે છે.