ઇડિયટ ઇન્ડેક્સ

કોઈપણ વસ્તુ બનવા પાછળ ખરેખર કેટલો ખર્ચ થાય છે અને બજારમાં એના માટે તમારી પાસેથી કેટલા પડાવી લેવામાં આવે છે? આ બે આંકડા વચ્ચેના ગુણોત્તરને 'ઇડિયટ ઇન્ડેક્સ' કહેવાય. જો એક પ્રોડક્ટના મૂળ કાચા માલની કિંમત સો રૂપિયા હોય, પણ બજારમાં તૈયાર માલ દસ હજારમાં વેચાતો હોય, તો એનો ઇડિયટ ઇન્ડેક્સ બહુ ઊંચો છે. આટલો મોટો તફાવત બતાવે છે કે વચ્ચે ક્યાંક પ્રચંડ બિનકાર્યક્ષમતા, વચેટિયાઓની લૂંટ અથવા વિચારવાની આળસ ઘૂસી ગઈ છે.

આ શબ્દ ટેકનોલોજી ઉદ્યોગસાહસિક ઇલોન મસ્કે પ્રચલિત કર્યો છે, જેની વિગતો વોલ્ટર આઇઝેકસનની બાયોગ્રાફીમાં મળે છે. રોકેટ બનાવવા માટે વપરાતા એલ્યુમિનિયમ, ટાઇટેનિયમ અને કાર્બન ફાઇબરની વાસ્તવિક કિંમત રોકેટની વેચાણકિંમત કરતાં માંડ બે ટકા જેટલી હતી. મસ્કે પૂછ્યું: બાકીનો અડતાલીસ ગણો ખર્ચ ક્યાં જાય છે? જવાબ હતો જૂની પદ્ધતિઓ અને સરકારી ઠેકેદારોનો નફો. તેમણે વચેટિયાઓ કાપી નાખ્યા અને રોકેટ સસ્તા કરી બતાવ્યા.

આ ઇન્ડેક્સ માત્ર એરોસ્પેસ પૂરતો સીમિત નથી, આપણી રોજિંદી જિંદગીમાં સતત કામ કરે છે. ઊંચો ઇન્ડેક્સ એટલે સિસ્ટમ તમને મૂર્ખ બનાવી રહી છે. આપણે ટેવ વશ માની લઈએ છીએ કે જે મોંઘું છે તે જ સાચું છે. પ્રક્રિયાઓ એટલી ગૂંચવણભરી બનાવી દેવામાં આવે છે કે મૂળ માલસામાનની કિંમત ક્યાંય અદ્રશ્ય થઈ જાય છે.

આપણા શહેરી જીવન અને ટ્રાફિક વ્યવસ્થાપન તરફ જુઓ. એક સાદા ક્રોસિંગ પર સિગ્નલ અથવા ઓવરબ્રિજ બનાવવાનો હોય ત્યારે સિમેન્ટ, લોખંડ અને ડામરનો ખર્ચ કાગળ પર જોશો તો ગણતરી સામાન્ય લાગે. પણ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનનું અંતિમ ટેન્ડર કરોડો રૂપિયાનું બને છે. વર્ષો સુધી ટ્રાફિક જામ રહે, લોકોનું પેટ્રોલ બળે અને પુલ બને ત્યારે ખબર પડે કે એમાં સામાન્ય બુદ્ધિ સિવાય બધું જ વપરાયું હતું. મૂળ સ્ટીલ અને પથ્થર સામે પ્રોજેક્ટનો ખર્ચ વીસ ગણો વધી ગયો હોય છે, જેનો બોજ છેવટે નાગરિકો જ કરવેરા રૂપે વેઠે છે.

જે વ્યવસ્થામાં કાચા માલ કરતાં પ્રક્રિયા વધુ મોંઘી થઈ જાય, ત્યાં સમજવું કે અક્કલનો નહીં પણ આળસનો વેપાર ચાલે છે.