આઇડિયોમોટર અસર

વિચાર શરીરમાં ગતિ પેદા કરે છે, ભલે તમારું એના પર કોઈ સભાન નિયંત્રણ ન હોય. મગજમાં ચાલતી કલ્પના સ્નાયુઓને આદેશ આપી દે છે અને શરીર આપમેળે હલનચલન કરવા માંડે છે. આ કોઈ જાદુ નથી. વિજ્ઞાન આને આઇડિયોમોટર અસર કહે છે. ઓઇજા બોર્ડ પર સિક્કો આપોઆપ ખસતો લાગે કે પાણી શોધવા માટે હાથમાં પકડેલી લાકડી નમી જાય, તેની પાછળ કોઈ અદૃશ્ય આત્મા નથી હોતો. તમારો જ અચેતન સ્નાયુબળ કામ કરી રહ્યો હોય છે.

આ વિચાર ઓગણીસમી સદીમાં બ્રિટિશ શરીરક્રિયાશાસ્ત્રી વિલિયમ બેન્જામિન કાર્પેન્ટરે આપ્યો હતો. એમણે સાબિત કર્યું કે માણસ પોતે હલનચલન કરી રહ્યો છે તેની જાણ વગર પણ એના સ્નાયુઓ મગજના સૂક્ષ્મ વિચારો પ્રમાણે વર્તે છે. બાદમાં મહાન વૈજ્ઞાનિક માઇકલ ફેરાડેએ પ્રયોગો કરીને બતાવ્યું કે ટેબલ ફેરવતી શક્તિઓ ભૂતપ્રેતની નહીં, પણ માણસના પોતાના અજાણતાં લાગતા દબાણની હોય છે.

આ અસર માનવવર્તનને સમજવા માટે બહુ જરૂરી છે. આપણે ઘણીવાર માનીએ છીએ કે આપણે જે કરીએ છીએ તે બધું આપણી મરજીથી જ થાય છે. હકીકતમાં આપણો અંદરનો ભય, અપેક્ષા કે આશા શરીર પાસે આપણી જાણ બહાર કામ કરાવી લે છે. જ્યારે મનમાં પરિણામ પહેલેથી નક્કી હોય, ત્યારે હાથ અને આંખો આપોઆપ એ તરફ ઢળી જાય છે. છેતરપિંડી બહારથી નથી આવતી, અંદરથી જ જન્મે છે.

કોટા કે અમદાવાદના ટ્યુશન ક્લાસમાં બોર્ડની પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીને જુઓ. મલ્ટીપલ ચોઇસ સવાલોના જવાબ ટીક કરતી વખતે એના મનમાં પહેલેથી એક જવાબ વિશે શંકા ઘૂમરાતી હોય. પ્રશ્ન અઘરો છે, પણ અચેતન મન કોઈ એક વિકલ્પ તરફ ખેંચાયેલું છે. પેન આપોઆપ એ વિકલ્પ પર ગોળ મીંડું કરવા માંડશે. વિદ્યાર્થી માને છે કે પેન પોતે ચાલી અથવા કોઈ અંતઃપ્રેરણા થઈ. પણ વાસ્તવમાં મગજના છૂપા ડરે સ્નાયુઓ દ્વારા એ નિર્ણય થોપી દીધો હતો.

તમે હાથ હલાવતા નથી, તમારા છૂપા વિચારો તમારા હાથને ઢીંગલીની જેમ નચાવે છે.