ઓળખ રક્ષક વિચારસરણી

માણસ સત્ય શોધવા માટે મગજ નથી વાપરતો. એ પોતાની ઓળખ બચાવવા માટે તર્ક ઘડે છે. જ્યારે કોઈ નવો પુરાવો તમારી જ્ઞાતિ, ધર્મ, કુટુંબ કે રાજકીય જૂથની માન્યતા સામે સવાલ ઉઠાવે, ત્યારે તમારું મગજ એ પુરાવાને સમજવાને બદલે તેને ફગાવી દેવાનું કાવતરું રચે છે. આ માનસિક પ્રક્રિયાને યેલ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર ડેન કાહાને 'આઈડેન્ટિટી પ્રોટેક્ટિવ કોગ્નિશન' નામ આપ્યું. તેમનું સંશોધન સ્પષ્ટ કહે છે કે બુદ્ધિશાળી લોકો સત્યની નજીક નથી પહોંચતા, તેઓ પોતાના પક્ષનું ખોટું વલણ સાચું સાબિત કરવામાં વધુ ચતુરાઈ બતાવે છે.

આ આપણી પ્રાચીન કબીલાવાદી વૃત્તિ છે. જંગલમાં એકલા રહેનાર મરી જતો. જૂથમાંથી બહાર ફેંકાઈ જવાનો ડર સત્ય ગુમાવવાના ડર કરતાં હજારો ગણો મોટો હોય છે. એટલે મગજ પહેલું કામ સામાજિક સ્વીકૃતિ જાળવી રાખવાનું કરે છે. હકીકત ગમે તેટલી નક્કર હોય, જો તે સ્વીકારવાથી તમારા વર્તુળમાં તમારું નાક કપાતું હોય, તો તમારી બુદ્ધિ એ હકીકતને જ કચરો ઠેરવી દેશે. શિક્ષણ અહીં મદદ નથી કરતું. ભણેલો માણસ પોતાની અંધશ્રદ્ધાને શાસ્ત્રોક્ત કે વૈજ્ઞાનિક દલીલોનો ઢોળ ચડાવીને બચાવવામાં વધારે કુશળ સાબિત થાય છે.

આપણું સંયુક્ત કુટુંબ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ધારો કે મોટા ઘરમાં વડીલ કાકાએ કોઈ જમીન કે ધંધામાં મોટો ખોટો સોદો કર્યો છે. આખો હિસાબ લાલ અક્ષરે દેખાઈ રહ્યો છે કે લાખો રૂપિયાનું નુકસાન થયું છે. છતાં ઘરનો ભણેલોગણેલો દીકરો ખુલ્લી આંખે દેખાતી ભૂલ સ્વીકારવા તૈયાર નહીં થાય. તે આર્થિક આંકડા તપાસવાને બદલે બજારની મંદી, ભાગીદારનો દગો કે ગ્રહોની દશા જેવા બહાના ઊભા કરશે. કારણ સ્પષ્ટ છે. જો તે કાકાની મૂર્ખામી સ્વીકારે, તો 'આપણું ખાનદાન ક્યારેય ખોટું ન હોય' એ પારિવારિક અહંકાર તૂટી પડે. કુટુંબના ટેબલ પર સત્ય બોલવા કરતાં જૂઠાણાનું રક્ષણ કરીને વફાદાર સાબિત થવું તેને વધુ સલામત લાગે છે.

દરેક માણસ સત્યનો પૂજારી હોવાનો ઢોંગ કરે છે. વાસ્તવમાં તે પોતાના પંથનો ચોકીદાર હોય છે. આપણે તટસ્થ નથી, આપણે ફક્ત આપણી જાતિ અને અહમના વકીલ છીએ.

જે માણસને પોતાના જૂથમાં માન વહાલું હોય, તે હકીકત સામે હંમેશાં આંખ આડા કાન જ કરશે.